23 Oktyabr 2019, Çərşənbə

Aqillər: “Tarix elə bir ortaq sərvətdir ki, ondan hər xalq öz dəyərinə görə pay götürür”, – deyiblər. Bu gün oğuz yurdunun tarixi keçmişinə işıq saçan, muxtariyyətinin yaşıdı Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyinin hər guşəsində xalqımızın yüksək mənəvi dəyərlərini yaşadan bu qiymətli payın izləri sezilir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin müvafiq Sərəncamı ilə 95 yaşını geniş şəkildə qeyd etdiyimiz muzeydə nümayiş olunan eksponatlar vasitəsilə zəngin ənənələrə malik dövlətçilik tariximizin sehrinə düşür, dünənimizdən bu günümüzə keçilən böyük yolun kiçik ekskursiyasına çıxıram...

Ətraflı: Dövlətçilik tariximizin izi ilə...

“Mən öz-özümə deyirdim ki, aya, görəsən, biz niyə bu günə qalmışıq və aya, niyə bizim teatr işlərimiz elə bir hala qalıbdır ki, teatr kimi müqəddəs bir maarif və sənət mənbəyinin xadimləri qocalmış bir Fatmanisə xala kimi bir ucdan bir-birinə qarğış edirlər (Sən hələ kollektiv axtarırsan). Ta o yerə kimi ki, balaca rejissorumuz da öz gözəl nitqi ilə sübuta yetirdi ki, mən bu artistlərin rəhbəriyəm (Ay zalım oğlu)...”

Ətraflı: Mirzə Cəlil ideyalarından güc alan Naxçıvan teatrı

Dünya binə olandan daşdan müxtəlif əmək alətləri hazırlanıb, soyuq silah kimi özünümüdafiədə geniş istifadə olunan bu təbiət ­ərməğanından yaşayış evləri tikilib, qalalar, türbələr ucaldılıb, şəhərlər salınıb. Elə tarixi keçmişimiz, adət-ənənələrimiz də daşlar vasitəsilə yaşadılaraq bu günümüzədək gəlib çıxıb. Dilimizdən düşməyən “daş yaddaşımız” ifadəsi də məhz bu təbii varlığın böyük ­dəyərindən xəbər verir.

Ətraflı: Daşların ecazkar harmoniyası 

Cümə günü, səhərin erkən çağıdır... Hələ dan yeri sökülmədən telefonun zil səsinə yuxudan oyanmışam. Bir neçə gündür, gedəcəyim yerin düşüncəsi ilə qəlbimə dolan, məni tərk etməyən böyük sevinc və həyəcan içərisindəyəm. Yolumun uzun olmasını nəzərə alıb sübh vaxtından tələm-tələsik hazırlaşaraq evdən çıxıram. Əvvəlcədən danışdığımız yerə – avtobus dayanacağınadək qısa məsafədə uzanan geniş, rahat yolla hərəkət edərkən ilk dəfə üz tutacağım bu yer məni yenə yamanca düşündürür. Yaylaq həyatı ilə bağlı eşitdiklərim, orada qarşılaşacaqlarım barədə fikirlər xəyalımda bir xeyli var-gəl edir, isti yay günlərini səfalı dağların, bumbuz bulaqların qoynunda, al-əlvan gül-çiçəyin ətrafa saçılan xoş rayihəsini doya-doya köksünə çəkməklə keçirən, o yerlərdə bitən min bir neməti nəvazişlə dərən, hər bir təbiət gözəlinin dilinə yaxından bələd olan insanların məşğuliyyəti, onların gündəlik həyat tərzi barədə öyrənməyə tələsirəm. 

Şəhərdən ayrılarkən əyləşdiyim avtomobilin yarıaçıq pəncərəsindən bir andaca içəri dolan sərin meh hələ yuxunun təsirində qalan vücudumu titrədib oyadır. Yolboyu gözlərim qarşısında yayın yaratdığı bənzərsiz mənzərələr fonunda bir-birini əvəzləyən füsunkar görünüşlü, abad, büsatlı günlərini yaşayan kəndlər, həyətlərdən çıxaraq otlaqlara tələsən, o yana-bu yana qaçaraq səs-səsə verib mələşən qoyun-quzular, əkin-biçin yerlərinə üz tutan zəhmətkeşlər canlanır. Fəslin gözəlliklərindən üzərində meyvələr allanan ağaclar, dəniz kimi dalğalanan sarı kəhrəba zəmilər, yaşılbaş sonaların lövbər saldığı göllərdə coşub-daşan suların üzərində bərq vuran Günəşin zərrin şəfəqləri, biçin işləri aparan insanların əks-sədaları soraq verir. Yol kənarlarında nizamla salınmış ağacların yamyaşıl rəngə bürünən budaqları səhər yelinin təsiri ilə sanki qol qaldırıb rəqs edir, dərələrin arası ilə üzüaşağı axan çayın zümzüməsi həzin musiqitək qulağımda səslənir. Göz işlədikcə uzanan çöllərə xalı kimi döşənmiş səhər şehinə bürünən otlar, çiçəklər dəniz kimi dalğalanır, bir ağacdan digərinə uçuşan quşlar səs-səsə verib, sanki yay nəğməsi oxuyurlar. Uca Yaradanın yurdumun simasına çəkdiyi naxışları, bu yerlərə bəxş etdiyi əvəzolunmaz gözəllikləri seyr etdikcə qeyri-iradi qəlbimdə bir neçə misra dolanır:

Ətraflı: Yolum yaylağadır... 

(poema)

95 yaşıdır Naxçıvanımın,
Təbriklər səslənir onun şəstinə.
Muxtariyyət adlı bu salnamənin,
Şəhid qanı dəyib dəsti-xəttinə.

Ətraflı: Muxtariyyətin – müstəqilliyin ordu salnaməsi 

Şərqin qapısıdır, oğuzun yurdu,
Nəsillər qoynunda xaniman qurdu.
Heç vaxt yıxılmadı, ayaqda durdu –
Verdi düşməninə xələl Naxçıvan,
Bahar təravətli, gözəl Naxçıvan!

Ətraflı: Bahar təravətli, gözəl Naxçıvan! 

Beş minillik tarixə malik olan Naxçıvan,
İşğal təhlükəsiylə üzləşib zaman-zaman.
Qoruyubdur igidlər şəhərini, kəndini,
Əlimizdən getməyib torpağımız, daşımız,
Daşlara həkk olunub möhtəşəm yaddaşımız.

Ətraflı: Daşlara həkk olunub möhtəşəm yaddaşımız 

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Naxçıvanşünaslıq Mərkəzinin fəaliyyət göstərdiyi binanın tarixçəsi barədə yazı hazırlamaq üçün apardığım araşdırmalar zamanı şəhərimizin qədim tarixə malik digər bir ünvanı, Naxçıvan şəhərinin Atatürk küçəsindəki 6 nömrəli bina barədə də maraqlı faktlara rast gəldim. Öyrəndim ki, Cəmşid Naxçıvanskinin ev-muzeyinin də yerləşdiyi bu bina qədim tarixə, zəngin mədəniyyətə və dövlətçilik ənənələrinə malikdir. Bu barədə daha geniş məlumat əldə etmək məqsədilə ötən günlərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Arxivində və görkəmli hərbi xadimin ev-muzeyində oldum. Bundan əlavə, AMEA Naxçıvan Bölməsinin Tarix, Etnoqrafiya və Arxeologiya İnstitutunun Yeni və ən yeni tarix şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Musa Quliyevin Kəngərli sülaləsindən olan Naxçıvan generalları ilə bağlı yazdığı elmi-publisistik məqalələrini nəzərdən keçirdim, şəhərin yaşlı sakinləri ilə söhbət etdim.

Məlum oldu ki, orijinal üslubu ilə seçilən, şəhərimizin ümumi görünüşünə yaraşıq gətirən bu tarixi bina XIX əsrin ikinci yarısında naxçıvanlı ustalar tərəfindən ucaldılıb. Zirzəmi ilə birlikdə üç mərtəbədən ibarət olan tikilinin inşasında Ehsan xan Naxçıvanskiyə məxsus iki zavodun kərpiclərindən istifadə edilib. Deyilənə görə, tikinti materialının üzərində 1 və 2 rəqəmlərinin yazılması da məhz buna işarədir. Ümumiyyətlə, muxtar respublikamızda o dövrə məxsus binaların əksəriyyətinin həmin zavodlarda istehsal edilən kərpiclərlə inşa olunduğu məlumdur.

Ətraflı: Bir binanın dünənindən bu gününə 

Aqillər deyirlər ki, insan ömrü kitab kimidir, dünyaya göz açdığı andan səhifələri yazılmağa başlayır. O vərəqlərdə sevinc də var, kədər də, yaxşılıq da əks olunur, pislik də. Bütün əsərlər kimi, insan ömrü də mərhələli şəkildə davam edərək gec-tez sona çatır. Ancaq bir həqiqət odur ki, hər əsər uzun davam edə bilmədiyi kimi, hər kəsə də uzun ömür sürmək nəsib olmur. Unutmaq olmaz ki, həyat bir sınaqdır. Bu sınaq insan övladından həm mənəvi, həm də fiziki güc tələb edir. Məhz bu güc sayəsində yaşadığın hər gün nəyə isə nail olmaq naminə çalışır, əlləşib-vuruşursan. 

Bir vaxt gözünü açanda artıq ömrün­­-günün çoxunun getdiyi məlum olur. Ahıl çağlarında dönüb keçmişə boylananda xatirələr yada düşür. Görürsən ki, Tanrı hədiyyəsi saydığımız ömür payından qazandıqların da az deyil, itirdiklərin də. Elə ömrünün 114-cü ilini yaşayan Gülxanım nənə kimi. Onunla Babək rayonunun Uzun­oba kəndində, yaşadığı evdə tanış oldum. Söhbət əsnasında nənənin ömür kitabını vərəqlədik, olanlardan-keçənlərdən danışdıq.

Ətraflı: Ömür kitabının 114 səhifəsi 

Şaxtalı, sazaqlı bir qış günündə yolum ucqar yaşayış məntəqələrindən sayılan Şahbuz rayonunun Qızıl Qışlaq kəndinədir. Dağlıq əraziyə ilk dəfə üz tutduğum üçün orada yaşayan sakinlərin məşğuliyyəti, onların gündəlik həyat tərzi barədə öyrənməyə olduqca maraqlıyam. Paytaxt Naxçıvan şəhərindən gedəcəyim ünvan arasındakı məsafənin 42 kilometr olduğunu nəzərə alıb səhərin erkən saatlarından hazırlaşıb yola çıxıram. Yolboyu gözlərim qarşısında qışın yaratdığı bənzərsiz mənzərələr fonunda bir-birini əvəzləyən füsunkar görünüşlü, abad, büsatlı günlərini yaşayan kəndlər canlanır. Donunu dəyişən ağaclar, nizamlı əsgər kimi sıra ilə düzülən, ağ örpəyə bürünən dağlar mahir rəssam əli ilə çəkilmiş gözəl bir qış tablosunu xatırladır. Çox keçmir ki, dağların sinəsinə çökən sis, duman ətrafa yayılır, göz-gözü görmür. Əyləşdiyim avtomobilin radiosunda xoş ovqat bəxş edən aşıq havasının təbiətin bu şıltaqlığı ilə harmoniya yaradan aşağıdakı misraları qulağımda çınlayır:

Duman, gəl-get bu dağlardan,
Dağlar təzə bar eyləsin.
Nə gözlərim səni görsün,
Nə könlüm qubar eyləsin.

Ətrafı seyr etdikcə öz doğma kəndim yadıma düşür, qəlbimdə nostalji hisslər baş qaldırır. Təbiətin səsini dinləmək üçün maşının istidən tutqunlaşmış şüşəsini azacıq endirəndə bir andaca içəri tələsən qışın ayazlı yeli üzümə çırpılır. Yuxuya dalan ana təbiətin lal sükutunu dərələrin arasıyla üzüaşağı axan çayın zümzüməsi, qışda da bu gözəllikləri tərk etməyən, yuvalarına yem aparan quşların arabir eşidilən cəh-cəh səsləri pozur. Az sonra həmişəyaşıl ağaclarla əhatə olunan təmiz, səliqəli səkilərlə iş-güc dalınca tələsən insanları, məktəbə üz tutan balaca fidanları görürəm. Budur, artıq Qızıl Qışlaq kəndinin mərkəzinə çatıram. İlk olaraq nəzərim yaraşıqlı kənd və xidmət mərkəzlərinə, məktəb binasına, eləcə də təpələrin sinəsində salınan evlərə yönəlir. Kənd və xidmət mərkəzləri ilə qısa tanışlıq zamanı burada sakinlərin rahatlığını, gündəlik məişət qayğılarını təmin edən yüksək şəraitin, zirzəmi ilə birlikdə 3 mərtəbəli, 110 şagird yerlik məktəb binasında isə hərtərəfli tədris şəraitinin olduğunu görürəm.

Ətraflı: Bir qış günü Qızıl Qışlaqda 

Gündəlik həyat tərzimizə uyğun olaraq evdə, küçədə, maşında və yaxud da hansısa istirahət guşəsində dinlədiyimiz musiqilər çox olur. Musiqinin valehedici təsiri ilə sanki ruhumuz da, qəlbimiz də dil açıb danışır, xəyallarımız bir neçə dəqiqəlik keçmişə qayıdır, ötənlər yada düşür. Bax elə həmin an dilimizdə bircə cümlə səslənir: Filan müğənni bu mahnını necə gözəl oxuyur, lap elə bil adamın qəlbinin dərinliyində gizlənən incə telə toxunur.
Bəli, musiqi və ya mahnının sevilməsi, bəyənilməsi ifa tərzindən çox asılıdır. Ancaq gəlin razılaşaq ki, uğurlu mahnı birdən-birə yaranmır, onun sözlərini yazan şair də, bu sözləri notlara çevirən bəstəkar da elə oxuyan ifaçı qədər az zəhmət çəkmir. “Bu mahnı necə gözəl bəstələnib, filan bəstəkarın yaradıcılığına vurğunam” fikirlərini isə yalnız musiqini daha dərindən duyan, bu qeyri-adi dünyanın incəliklərinə varan insanlar söyləyirlər.
Bildiyimiz kimi, doğma Naxçıvanımızda musiqi mədəniyyətimiz böyük inkişaf yolu keçib, tanınmış bəstəkarlar nəsli yetişib. Bu gün bəstəkarlığın inkişafı üçün hər cür imkanlar yaradılıb, görkəmli bəstəkarların yubileylərinin yüksək səviyyədə qeyd edilməsi bu sənətə yenicə qədəm qoyan gənclər üçün böyük stimul olub. Xüsusilə Naxçıvan Dövlət Universitetində Bəstəkarlıq kafedrasının yaradılması gənc, istedadlı bəstəkarlar nəslinin formalaşmasına təkan verib.

Ətraflı: Sözlər notlara çevriləndə...

Əsgər nə istəyir?
Bir təzə nəğmə.
Nəğməsiz darıxır əsgər tüfəngi.
Bir əsgər qəlbində qopan zümzümə
Bir Vətən daşını isidəcəkdir.

Hazırlaşıb evdən tələm-tələsik çıxarkən televiziya kanallarının birindən Xalq şairi Məmməd Arazın əsgər oğullarımızın vətənpərvərliyi, şücaəti ilə bağlı qələmə aldığı “Əsgər məktubu” şeirini eşidirəm. Qəlbimə dolan munis duyğuların təsirindən qeyri-iradi ayaq saxlayır, yuxarıdakı misralara qulaq asıram. Qəribədir, elə bil verilişin aparıcısı əvvəlcədən gedəcəyim yeri müəyyən edib bu şeiri mənim üçün səsləndirir. Beləcə, böyük ruh yüksəkliyi ilə evdən çıxır, əlində silahı, qəlbində Vətən eşqi ilə alovlanan, gecə-gündüz torpaqlarımızın keşiyini çəkən məğrur oğulların oylağına üz tuturam.
Naxçıvan şəhərindən “N” hərbi hissəyə aparan uzun və rahat yolla hərəkət edən avtobusun pəncərəsindən zirvəsi buludlara söykənən, sinəsində mərd oğulların məskən saldığı dağları seyr edirəm. Yanımda əyləşib mənimlə birgə həmin mənzərələrə tamaşa edən yolyoldaşım əli ilə göstərərək deyir ki, əvvəllər bax o görünən postlardan əsgərlər ilin soyuq vaxtlarında aşağı düşə bilmirdilər. Şəraitsizlik üzündən valideynlər də övladlarının görüşünə gec-gec gələrdilər. Ancaq indi vəziyyət tamamilə dəyişib, o postlarla nəinki əlaqə asanlaşıb, hətta orada xidmət keçən əsgərlər üçün gözəl məişət şəraiti də yaradılıb. Dağ cığırları ilə üzü sıldırım qayalara doğru uzanan, ilan kimi qıvrılıb-açılan sarı libaslı qaz xətti də məhz mərd oğulların rahatlığı üçündür, – deyən yolyoldaşım fikirlərini tamamlayır. Öz-özümə deyirəm ki, bu gördüklərim görüşünə tələsdiyim hərbi hissə barədə çox cüzi məlumat olar, yəqin ki, hələ qarşıda məni bundan da maraqlı məqamlar gözləyir...

Ətraflı: Əsgər qəlbində səslənən nəğmə çələngi  

ARXİV

Oktyabr 2019
Be Ça Ç Ca C Ş B
30 1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31 1 2 3

MÜƏLLİFLƏR

KEÇİDLƏR