Azərbaycanın “Avropa Siyasi Birliyi” ilə əməkdaşlığı ölkənin Avropa siyasi məkanında mövqeyinin möhkəmlənməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu platforma Cənubi Qafqaz regionunda sülh təşəbbüslərinin irəli sürülməsi, regional sabitliyin gücləndirilməsi və çoxtərəfli dialoqun inkişafı üçün əlverişli imkanlar yaradır. Eyni zamanda bu əməkdaşlıq Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat və iqtisadi inteqrasiya sahələrində Avropa ölkələri ilə qarşılıqlı faydalı münasibətlərini genişləndirməsinə xidmət edir. Platforma çərçivəsində aparılan siyasi dialoq müxtəlif yanaşmaların uzlaşdırılmasına və mövcud institusional ziddiyyətlərin yumşaldılmasına da töhfə verir. Bu baxımdan, Prezident İlham Əliyevin mayın 4-də “Avropa Siyasi Birliyi”nin 8-ci Zirvə toplantısında videobağlantı formatında etdiyi çıxış müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində Cənubi Qafqaz regionunun artan strateji əhəmiyyətini və burada formalaşan yeni geosiyasi reallıqları əks etdirən mühüm siyasi hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Postmünaqişə mərhələsinə daxil olan regionda sülhün təşkili, təhlükəsizlik arxitekturasının yenidən qurulması və çoxtərəfli əməkdaşlıq mexanizmlərinin inkişafı fonunda bu çıxış xüsusi analitik diqqət doğurur.
Eyni zamanda bu çıxış Azərbaycanın Avropa siyasi platformaları ilə münasibətlərində praqmatik yanaşmasını, qarşılıqlı maraqlara əsaslanan əməkdaşlıq modelini və mövcud institusional ziddiyyətlərə baxmayaraq, dialoq imkanlarını ön plana çıxarır. Çıxışda səsləndirilən tezislər həm regional sülh gündəliyinin faktoloji əsaslarını sistemləşdirir, həm də Avropa siyasi məkanında fərqli yanaşmaların və normativ baxışların necə toqquşduğunu nümayiş etdirərək Azərbaycanın bu mürəkkəb geosiyasi mühitdə tutduğu mövqeni daha aydın şəkildə ifadə edir.
Çıxışda diqqətçəkən əsas məqamlardan biri Ermənistanın 2028-ci ildə Zirvə görüşünün Azərbaycanda keçirilməsinə verdiyi dəstəyin xüsusi vurğulanmasıdır. Bu fakt Azərbaycan ilə Ermənistan arasında münasibətlərin keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçdiyini göstərən konkret siyasi göstərici kimi təqdim olunur. Prezidentin qeyd etdiyi kimi, cəmi doqquz aylıq sülh şəraitində belə bir qarşılıqlı dəstəyin formalaşması regionda etimad quruculuğu prosesinin başlanğıc mərhələdə olsa da, real nəticələr verdiyini təsdiqləyir. Bu kontekstdə Zirvə görüşünün 2026-cı ildə Ermənistanda, 2028-ci ildə isə Azərbaycanda keçirilməsi təşəbbüsü balanslaşdırılmış diplomatik yanaşmanın nümunəsi kimi çıxış edir.
Postmünaqişə dövrünün praktik nəticələri konkret iqtisadi və logistika göstəriciləri ilə də əsaslandırılır. Azərbaycan tərəfindən 1990-cı illərin əvvəllərindən tətbiq edilən tranzit məhdudiyyətlərinin birtərəfli qaydada aradan qaldırılması regionda iqtisadi inteqrasiyanın başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Statistik məlumatlara əsasən bu qərardan sonra Ermənistan istiqamətində Azərbaycan ərazisi vasitəsilə 28 min ton yük daşınmışdır. Bununla yanaşı, Azərbaycan ilk dəfə olaraq öz enerji resurslarını – benzin və dizel məhsullarını Ermənistana ixrac etməyə başlamış və indiyədək 12 min ton neft məhsulu tədarük edilmişdir. Bu göstəricilər təkcə iqtisadi əməkdaşlığın deyil, həm də qarşılıqlı asılılıq mexanizmlərinin formalaşmasının ilkin mərhələsini əks etdirir.
Sülh prosesinin institusional əsasları isə 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda, Ağ Evdə imzalanmış birgə bəyanat ilə möhkəmləndirilmişdir. Bu sənəd çərçivəsində Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin yanaşı olaraq sülhə dair siyasi iradə nümayiş etdirməsi, həmçinin ABŞ Prezidentinin prosesdə şahid qismində iştirakı beynəlxalq legitimliyin gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Xarici işlər nazirləri tərəfindən sülh sazişi mətninin paraflanması isə hüquqi çərçivənin artıq formalaşdığını göstərir.
Regionda kommunikasiyaların açılması və nəqliyyat inteqrasiyası məsələsi də çıxışda mühüm yer tutur. Xüsusilə “Trampın Beynəlxalq Sülh və Rifah Marşrutu” kimi təqdim olunan təşəbbüs Azərbaycanı onun eksklavı olan Naxçıvan ilə birləşdirməklə yanaşı, daha geniş miqyasda Orta Dəhlizin tərkib hissəsinə çevrilmək potensialına malikdir. Bu layihə regionda ticarət axınlarının intensivləşməsi, logistika xərclərinin azalması və Avropa ilə Asiya arasında alternativ nəqliyyat marşrutlarının gücləndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Bununla yanaşı, çıxışda Avropa institutlarının sülh prosesinə münasibətində müşahidə olunan fərqli yanaşmalar tənqidi şəkildə təhlil olunur. Avropa Komissiyasının konstruktiv mövqeyi xüsusi qeyd edilsə də, Avropa Parlamenti və Avropa Şurası Parlament Assambleyasının fəaliyyətində ikili standartların mövcudluğu vurğulanır. Azərbaycanın 2001-ci ildən Avropa Şurası üzvü olmasına baxmayaraq, xüsusilə 2023-cü ilin sentyabrında Qarabağda separatçılığa son qoyulmasından sonra bu qurumlar tərəfindən tətbiq edilən məhdudiyyətlər siyasi motivli qərarlar kimi qiymətləndirilir.
Tarixi kontekstdə qeyd olunur ki, Azərbaycan, əslində, BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən 1993-cü ildə qəbul edilmiş və uzun müddət icra olunmayan 4 qətnaməni öz gücü ilə həyata keçirmişdir. Bu fakt beynəlxalq hüququn selektiv tətbiqi məsələsini gündəmə gətirir və Avropa institutlarının mövqeyinə tənqidi yanaşmanı gücləndirir.
Avropa Parlamenti ilə bağlı təqdim olunan statistik göstəricilər də diqqətəlayiqdir. Belə ki, 2021-ci ilin mayından 2026-cı ilin aprelin 30-na qədər bu qurum tərəfindən Azərbaycanla bağlı 14 qətnamə qəbul edilib. Bu sənədlərin məzmununun qərəzli və tənqidi xarakter daşıması Azərbaycan tərəfindən siyasi təzyiq aləti kimi qiymətləndirilir. Nəticə etibarilə, Azərbaycan parlamenti 2026-cı il mayın 1-də Avropa Parlamenti ilə əməkdaşlığın dayandırılması və Avronest Parlament Assambleyası çərçivəsində fəaliyyətə yenidən baxılması ilə bağlı qərar qəbul etmişdir.
Bütün bu ziddiyyətli məqamlara baxmayaraq, çıxışın əsas mesajı Azərbaycanın sülh gündəliyinə sadiqliyinin davam etməsidir. Ermənistan rəhbərliyinin də bu istiqamətdə verdiyi bəyanatların qeyd olunması qarşılıqlı siyasi iradənin mövcudluğunu göstərir. Bu isə onu deməyə əsas verir ki, regionda uzunmüddətli sabitlik yalnız hərbi deyil, siyasi, iqtisadi və institusional əməkdaşlıq vasitəsilə təmin edilə bilər.
Nəticə etibarilə, Prezident İlham Əliyevin çıxışı Cənubi Qafqazda formalaşan yeni geosiyasi düzənin konturlarını, sülh prosesinin konkret nəticələrini və beynəlxalq münasibətlər sistemində mövcud olan yanaşma fərqlərini elmi və faktoloji əsaslarla ortaya qoyur. Bu yanaşma regionun gələcək inkişaf trayektoriyasını müəyyən edən əsas amillərin – sülh, inteqrasiya və balanslaşdırılmış xarici siyasətin – prioritetliyini bir daha təsdiqləyir.
 

Bəhruz Məmmədov
Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı