İyunun 29-da Heydər Əliyev Mərkəzində “Birinci Türkoloji Qurultay: yüz ilin elmi və mədəni irsi” beynəlxalq konqresi çərçivəsində “Türk dillərinin inkişaf dinamikası: tarixi və filoloji baxış” mövzusunda panel sessiya keçirilib.

"Şərq qapısı" xəbər verir ki, tədbir “Ədibin evi” Ədəbiyyata Dəstək Fondunun icraçı direktoru Şəfəq Mehrəliyevanın moderatorluğu ilə baş tutub.

Azərbaycanda Atatürk Mərkəzinin direktoru, akademik Nizami Cəfərov qeyd edib ki, türkologiyada bu gün ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri vahid türk ədəbi dilinin mövcudluğu ilə bağlıdır. Onun sözlərinə görə, türk xalqlarının müxtəlif coğrafiyalarda və fərqli ictimai-siyasi şəraitdə inkişaf etməsi dillərin həm ortaq, həm də fərqli xüsusiyyətlər qazanmasına səbəb olub.

Akademik vurğulayıb ki, Türk dünyasında mədəni inteqrasiya prosesləri sürətlənir və bu baxımdan ortaq əlifbanın, terminologiyanın və elmi məkanın formalaşdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. O əlavə edib ki, XVII–XIX əsrlərdən etibarən türk dillərinin diferensiasiyası güclənib və XX əsrin əvvəllərində “Azərbaycan türkcəsi”, “Türkiyə türkcəsi”, “Özbək türkcəsi”, “Qazax türkcəsi” kimi anlayışlar elmi ədəbiyyatda geniş istifadə olunmağa başlayıb. Bununla belə, bütün bu dillər ortaq tarixi köklərə və vahid türk dil ailəsinə mənsubdur.

Türk Dil Qurumunun rəhbəri, professor Osman Mert diqqətə çatdırıb ki, 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayda irəli sürülən ideyalar bu gün də aktuallığını qoruyur. Onun fikrincə, bu, qurultayın təkcə tarixi hadisə deyil, həm də Türk dünyasının elmi və mədəni inkişafına istiqamət verən mühüm platforma olduğunu göstərir.

Professor vurğulayıb ki, Türk dünyasının birliyində əsas rolu dil, tarix, ədəbiyyat, folklor, arxeologiya və digər humanitar elmləri özündə birləşdirən türkologiya oynayır. O qeyd edib ki, Birinci Türkoloji Qurultayda ortaq əlifba, terminologiya, lüğət və elmi əməkdaşlıq kimi mühüm məsələlər müzakirə olunsa da, sonrakı siyasi proseslər bu ideyaların tam reallaşmasına mane olub. Bununla belə, son illərdə ortaq əlifba, ortaq tarix layihələri və akademik əməkdaşlıq istiqamətində atılan addımlar həmin ideyaların davamıdır. Professor əlavə edib ki, 2024-cü ildə Bakıda ortaq türk əlifbasının qəbul olunması bu istiqamətdə mühüm tarixi nailiyyət olmaqla yanaşı, Bakının Türk dünyasının elmi və mədəni əməkdaşlığındakı xüsusi rolunu bir daha təsdiqləyib.

Daha sonra Avrasiya Türk Araşdırmaları İnstitutunun direktoru, professor İnkyonq Oh çıxışı zamanı bildirib ki, Birinci Bakı Türkoloji Qurultayı yalnız əlifba islahatı ilə bağlı toplantı deyil, türk xalqlarını ortaq intellektual məkanda birləşdirməyə yönəlmiş tarixi təşəbbüs idi. Onun sözlərinə görə, bu gün artıq klassik türkologiyanın müasir “Türk Dünyası Region Araşdırmaları” modelinə keçid vaxtıdır.

Professor qeyd edib ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının formalaşması və “Türk Dünyası – 2040” vizyonu bu istiqamətdə yeni imkanlar yaradıb. Gələcəyin əsas prioritetləri isə rəqəmsal bilik şəbəkələrinin, süni intellektəsaslı akademik tərcümə sistemlərinin və ortaq elmi platformaların yaradılmasıdır. O əlavə edib ki, XXI əsr Türk dünyasının ortaq elmi və mədəni irsinin qlobal miqyasda inkişaf etdirilməsi dövrü olmalıdır.

Özbəkistan Milli Universitetinin Özbək ədəbiyyatşünaslığı kafedrasının müdiri, professor Hamidulla Boltabayev tədbir çərçivəsində çıxışı zamanı qeyd edib ki, Birinci Türkoloji Qurultay türk xalqlarının ortaq elmi və mədəni dəyərlərinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Onun sözlərinə görə, qurultayda ortaq əlifba, terminologiya, ədəbi dil və türk dillərinin tarixi kimi fundamental məsələlər geniş müzakirə olunub və bu ideyalar bu gün də aktuallığını qoruyur.

Professor vurğulayıb ki, qurultayda Özbəkistan alimləri də fəal iştirak edərək türk dillərinin qrammatikası, tarixi və nəzəri problemləri ilə bağlı mühüm elmi fikirlər irəli sürüblər. O qeyd edib ki, görkəmli özbək mütəfəkkiri Əlişir Nəvainin zəngin ədəbi irsi və türk ədəbi dilinin inkişafındakı xidmətləri qurultayın əsas müzakirə mövzularından biri olub. Hamidulla Boltabayev əlavə edib ki, Birinci Türkoloji Qurultayın irsi bu gün də Türk dünyasında elmi əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi, ortaq mədəni dəyərlərin qorunması və türkologiyanın inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Avrasiya Milli Universitetinin professoru Qulqaya Saqıdola çıxışında vurğulayıb ki, ortaq türk əlifbası Türk dünyasının elmi, mədəni və informasiya məkanının daha da yaxınlaşması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Onun sözlərinə görə, son illərdə Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkmənistan və Türkiyə arasında bu istiqamətdə əməkdaşlıq əhəmiyyətli dərəcədə genişlənib.

Professor qeyd edib ki, müstəqillik əldə etdikdən sonra türk respublikaları latın qrafikalı əlifbaya keçid istiqamətində mühüm addımlar atsalar da, bəzi ölkələrdə bu proses hələ də davam edir. O əlavə edib ki, ortaq əlifbanın formalaşdırılması təkcə yazı sisteminin vahidləşdirilməsi deyil, həm də türk xalqları arasında elmi, mədəni və informasiya mübadiləsinin gücləndirilməsinə xidmət edir.

Qeyd edək ki, Bakıda Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr olunmuş “Türk Dünyası Həftəsi” başlanıb. Elm və mədəniyyətlə bağlı silsilə tədbirlərdən ibarət həftə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin “Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 22 oktyabr 2025-ci il tarixli Sərəncamına uyğun olaraq təşkil edilib.

İyulun 3-dək davam edəcək “Türk Dünyası Həftəsi” Mədəniyyət Nazirliyi, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Elm və Təhsil Nazirliyinin birgə təşkilatçılığı, Türk Dövlətləri Təşkilatı, TÜRKSOY, Bakı Dövlət Universiteti, Türk Akademiyası, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun tərəfdaşlığı ilə gerçəkləşir.