Azərbaycanın müasir tarixində elə günlər var ki, onların mahiyyəti təqvimdəki tarixlə məhdudlaşmır, xalqın milli yaddaşına, dövlətçilik iradəsinə və gələcəyə inamına çevrilir. 17 Oktyabr – Füzuli Şəhəri Günü də belə əlamətdar tarixlərdəndir. Bu gün xalqımızın qəhrəmanlığını, rəşadətli Ordumuzun gücünü, dövlətimizin qətiyyətini və illərlə doğma yurd həsrəti ilə yaşayan insanların qayıdış arzusunu özündə birləşdirir. Füzulinin azad edilməsi təkcə bir şəhərin işğaldan xilas olunması deyil, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasına aparan tarixi yolun mühüm mərhələsi, milli iradənin və sarsılmaz birliyin təntənəsidir.

Qarabağın cənub-şərqində, Araz çayına qədər uzanan ərazidə yerləşən Füzuli rayonu əlverişli coğrafi mövqeyi, zəngin təbiəti, tarixi-mədəni irsi və strateji əhəmiyyəti ilə seçilir. Əsası XIX əsrdə qoyulmuş bu yaşayış məskəni zamanla Azərbaycanın mühüm yaşayış və təsərrüfat mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. 1930-cu ildə Qaryagin rayonu adı ilə təşkil edilən bu ərazi 1959-cu ildə dahi Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin anadan olmasının 400 illiyi münasibətilə Füzuli rayonu adlandırılıb. Rayonun adı böyük söz ustadının xatirəsini yaşatmaqla yanaşı, xalqımızın zəngin ədəbi-mədəni irsini və mənəvi dəyərlərini də ifadə edir.

Füzuli qədim tarixə və zəngin mədəniyyətə malik torpaqlardandır. İşğaldan əvvəl rayon ərazisində mövcud olmuş tarixi-dini abidələr, o cümlədən XIII əsrə aid Şeyx Babi Yaqub türbəsi, Aşağı Veysəlli kəndində yerləşən Mirəli türbəsi və digər memarlıq nümunələri bu diyarın əsrlər boyu formalaşmış mədəni həyatının göstəriciləridir. Lakin Ermənistanın hərbi təcavüzü Füzulinin tarixi inkişafına ağır zərbə vurub. Şəhər və kəndlər dağıntılara məruz qalıb, minlərlə insan doğma yurd-yuvasından didərgin düşüb. 1993-cü il avqustun 23-də Füzuli şəhərinin və rayonun böyük hissəsinin işğal edilməsi bölgənin həyatında faciəli bir səhifə açıb. İnsan tələfatı, əsirlik və itkin düşmə halları, doğma torpaqlardan ayrı düşmək ağrısı uzun illər ailələrin yaddaşında silinməz izlər buraxıb.

Bununla belə, Füzulinin işğalı Azərbaycan xalqının iradəsini sındıra bilmədi. Azərbaycan Ordusunun uğurlu əməliyyatları nəticəsində 1994-cü il yanvarın 5-də rayonun bir sıra yaşayış məntəqələrinin azad edilməsi torpaqlarımızın geri qaytarılması uğrunda mübarizənin davam etdiyini göstərdi. Sonrakı illərdə Azərbaycan dövləti hərbi qüdrətini, iqtisadi potensialını və beynəlxalq mövqelərini gücləndirərək tarixi ədalətin bərpası üçün möhkəm zəmin yaratdı.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın tarixinə yeni və şanlı səhifə yazdı. Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi uğurlu əməliyyatlar işğal altındakı torpaqlarımızın azad edilməsini təmin etdi. Füzuli uğrunda döyüşlər müharibənin ən mürəkkəb və strateji baxımdan əhəmiyyətli mərhələlərindən biri oldu. Uzun illər ərzində qurulmuş müdafiə istehkamlarının yarılması, mürəkkəb relyef və güclü müqavimət şəraitində əldə edilən uğurlar Azərbaycan əsgərinin peşəkarlığını, yüksək döyüş hazırlığını və Vətən sevgisini nümayiş etdirdi.

2020-ci il oktyabrın 17-də Füzuli şəhərinin işğaldan azad edilməsi müharibənin gedişinə ciddi təsir göstərən tarixi hadisə oldu. Bu qələbə Azərbaycanın hərbi-strateji üstünlüyünü möhkəmləndirdi, sonrakı əməliyyatlar üçün əlverişli imkanlar yaratdı və xalqımızın Zəfərə inamını daha da artırdı. Vətən müharibəsində Füzuli rayonunun yaşayış məntəqələrinin azad edilməsi bölgənin, bütövlükdə, işğaldan qurtuluşuna yol açdı. Bu Qələbə yalnız hərbi uğur deyil, onilliklər boyu doğma torpaqlarına qayıtmaq arzusu ilə yaşayan insanların ümidlərinin gerçəkləşməsi idi.

Füzulinin azad olunması Azərbaycan dövlətinin qüdrətini, Ordumuzun döyüş qabiliyyətini və xalqımızın sarsılmaz birliyini nümayiş etdirdi. Qələbənin əldə edilməsində iştirak edən hərbi qulluqçuların xidmətləri dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirildi. 2020-ci il noyabrın 26-da təsis edilən “Füzulinin azad olunmasına görə” medalı Füzuli uğrunda döyüşlərdə igidlik və şücaət göstərmiş hərbi qulluqçuların qəhrəmanlığının rəmzinə çevrildi. Bu təltif Vətən uğrunda fədakarlığın və döyüş meydanında göstərilən şücaətin dövlət səviyyəsində qiymətləndirilməsinin ifadəsidir.

Füzuli Şəhəri Gününün oktyabrın 17-də qeyd olunması da tarixi qələbənin əhəmiyyətini daha da artırır. Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il iyulun 31-də imzaladığı Sərəncamla işğaldan azad edilmiş ərazilər üzrə şəhər günlərinin təsis edilməsi Zəfər tariximizin yaşadılması və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm addım oldu. Füzuli Şəhəri Günü şəhidlərimizin əziz xatirəsinə ehtiramın, qazilərimizin qəhrəmanlığına hörmətin və xalqımızın tarixi torpaqlarına qayıdışının təntənəsidir.

Bu gün Füzuli yalnız işğaldan azad edilmiş ərazi deyil, Azərbaycanın genişmiqyaslı bərpa və quruculuq siyasətinin mühüm mərkəzlərindən biridir. Prezident İlham Əliyevin işğaldan azad edilmiş ərazilərə səfərləri, verdiyi tapşırıqlar və həyata keçirilən layihələr bölgənin gələcək inkişafının ardıcıl dövlət siyasətinə əsaslandığını göstərir. Füzulidə müasir infrastrukturun qurulması, yaşayış məhəllələrinin salınması və sosial obyektlərin inşası dövlətin məqsədinin torpaqları azad etməklə məhdudlaşmadığını, burada təhlükəsiz, davamlı və firavan həyat qurmağa yönəldiyini təsdiqləyir.

Füzuli şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafını nəzərdə tutan Baş Planın təsdiqlənməsi bu istiqamətdə strateji əhəmiyyət daşıyır. Planlı şəhərsalma, müasir nəqliyyat şəbəkəsi, etibarlı enerji təminatı, içməli su və kanalizasiya sistemləri, təhsil və səhiyyə müəssisələri şəhərin gələcək simasını müəyyənləşdirən əsas amillərdir. “Füzuli” yarımstansiyasının, Füzuli Rəqəmsal Yarımstansiya və İdarəetmə Mərkəzinin, eləcə də Köndələnçay su anbarları kompleksinin istifadəyə verilməsi bölgənin enerji və su təminatının yaxşılaşdırılmasında mühüm rol oynayır.

Nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı Füzulinin ölkədaxili və beynəlxalq əlaqələr sistemində mövqeyini gücləndirir. Zəfər yolu, Füzuli-Hadrut və Əhmədbəyli-Füzuli-Şuşa avtomobil yolları gediş-gəlişi asanlaşdırmaqla yanaşı, iqtisadi fəallığın artmasına və işğaldan azad edilmiş digər ərazilərlə əlaqələrin genişlənməsinə xidmət edir. Füzuli Beynəlxalq Hava Limanının cəmi səkkiz ay ərzində inşa edilərək 2021-ci il oktyabrın 26-da istifadəyə verilməsi Azərbaycanın mühəndislik, təşkilatçılıq və quruculuq imkanlarının parlaq nümunəsidir. Hava limanı Qarabağın xarici əlaqələrinin genişləndirilməsi, investisiya və turizm imkanlarının artırılması, regionun iqtisadi potensialının reallaşdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Füzulinin yenidən qurulmasının əsas məqsədlərindən biri keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına təhlükəsiz və ləyaqətli qayıdışını təmin etməkdir. Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində yaşayış binalarının, sosial obyektlərin və mühəndis-kommunikasiya sistemlərinin yaradılması insanların doğma yurdlarında normal həyat şəraitinin formalaşdırılmasına yönəlib. 2023-cü il avqustun 18-də Füzuli şəhərinə sakinlərin qayıdışına başlanılması bu prosesin real mərhələyə keçdiyini göstərdi. Şəhərə köçürülən ailələrin sayı və qayıdış prosesinin əhatə dairəsi bölgədə həyatın tədricən bərpa olunduğunu təsdiqləyir.

Füzulinin bərpası milli həmrəyliyin və Türk dünyasında qardaşlıq münasibətlərinin də təzahürüdür. Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin təşəbbüsü ilə Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına orta məktəbin inşa edilməsi, Qazaxıstanın dəstəyi ilə Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzinin yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu layihələr yalnız təhsil və mədəniyyət infrastrukturu deyil, həm də xalqlarımız arasındakı dostluğun, ortaq tarixi-mənəvi dəyərlərin və qarşılıqlı dəstəyin rəmzidir. Müasir təhsil və yaradıcılıq müəssisələri gələcək nəsillərin bilik və bacarıqlarının inkişafına, uşaqların potensialının üzə çıxarılmasına xidmət edir.

Bu gün Füzulinin timsalında Azərbaycan postmünaqişə dövrünün özünəməxsus inkişaf modelini formalaşdırır. Bu modelin əsasını suverenliyin möhkəmləndirilməsi, azad edilmiş ərazilərin bərpası, insan amilinin ön plana çəkilməsi, müasir infrastrukturun yaradılması və iqtisadi imkanların səfərbər olunması təşkil edir. Həyata keçirilən layihələr göstərir ki, məqsəd yalnız dağıdılmış şəhər və kəndləri yenidən qurmaq deyil, həm də onları müasir şəhərsalma prinsiplərinə, innovativ texnologiyalara və ekoloji tələblərə uyğun inkişaf etdirməkdir. “Ağıllı kənd” və müasir yaşayış məhəllələri yanaşmaları bu siyasətin mühüm istiqamətlərindəndir.

Füzulinin gələcəyi Azərbaycanın regional nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsi ilə də sıx bağlıdır. Müasir yollar, beynəlxalq hava limanı, enerji və su infrastrukturu rayonun ölkənin iqtisadi dövriyyəsinə daha fəal qoşulmasına, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonları ilə əlaqələrin güclənməsinə şərait yaradır. Bu imkanların səmərəli istifadəsi Füzulinin gələcəkdə mühüm iqtisadi, nəqliyyat və sosial mərkəzlərdən birinə çevrilməsinə zəmin yarada bilər.

17 Oktyabr – Füzuli Şəhəri Günü xalqımızın keçmişə ehtiramını, bu günə qürurunu və gələcəyə inamını birləşdirən əlamətdar tarixdir. Bu gün Füzulidə ucalan hər yeni bina, salınan hər yol, açılan hər məktəb və doğma yurduna qayıdan hər ailə Zəfərin real nəticələrini nümayiş etdirir. Vaxtilə dağıntıların və məcburi köçkünlük ağrısının simvoluna çevrilmiş şəhər indi dirçəlişin, quruculuğun və yeni həyatın ünvanına çevrilir.

Füzulinin azadlığı Azərbaycan xalqının iradəsinin, dövlətimizin qətiyyətinin və Ordumuzun qəhrəmanlığının təntənəsidir. Onun yenidən qurulması isə tarixi qələbənin sülh, inkişaf və rifah naminə davam etdirilməsidir. Qarşıda duran əsas vəzifə azad edilmiş torpaqlarda təhlükəsiz və firavan həyatın qurulmasını sürətləndirmək, Böyük Qayıdışın əhatə dairəsini genişləndirmək, Füzulinin iqtisadi və mədəni potensialını tam reallaşdırmaqdır.

Füzuli artıq yalnız keçmişin ağrılarını xatırladan bir məkan deyil. O, Azərbaycanın güclü dövlət iradəsinin, milli birliyinin və gələcəyə hesablanmış quruculuq siyasətinin canlı təcəssümüdür. 17 Oktyabrın mahiyyəti də məhz bundadır: Füzulinin azadlığı ilə başlanan tarixi qayıdış bu gün quruculuqla, sabaha inamla və Azərbaycanın davamlı inkişafı ilə davam edir.

Bəhruz MƏMMƏDOV

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı,

Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar müəllimi,

Naxçıvan Dövlət Universitetinin dosenti