2021-ci il iyunun 15-də Azərbaycanın qədim mədəniyyət beşiyi, Qarabağın tacı və Türk dünyasının incisi olan Şuşa şəhərində imzalanan “Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Şuşa Bəyannaməsi” iki qardaş ölkənin tarixində yeni bir mərhələnin başlanğıcı olmaqla yanaşı, həm də dərin mədəni və mənəvi əlaqələrin təntənəsi kimi yadda qaldı. Bu tarixi sənəd əsrlər boyu formalaşmış ortaq mədəni irsin qorunması, inkişaf etdirilməsi və gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində atılan ən mühüm addımlardan biri kimi dəyərləndirilir. Şuşa Bəyannaməsi təkcə siyasi və iqtisadi müttəfiqliyin deyil, həm də mədəniyyətlərarası dialoqun, ortaq dəyərlərin və mənəvi birliyin möhkəmləndirilməsinin manifestidir. Bu bəyannamə humanitar dəyərlərin, xüsusilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyatın normallaşdırılması və mədəni irsin bərpası kontekstində xüsusi əhəmiyyət kəsb edir, iki qardaş ölkənin ortaq mədəniyyət və humanizm prinsiplərinə sadiqliyini bir daha nümayiş etdirir.

Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində yerləşən və ölkənin mədəni paytaxtı kimi qəbul edilən Şuşa şəhəri zəngin musiqi, memarlıq və ədəbi irsi ilə seçilən mühüm mədəniyyət mərkəzidir. Bu şəhər yüz illərboyu bir çox görkəmli sənətkar, şair və musiqiçiyə ev sahibliyi etmiş, Qafqazın mədəniyyət incisi adını qazanmışdır. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın məhz Şuşada görüşməsi və bu tarixi bəyannaməni imzalaması şəhərin mədəniyyət kontekstindəki müstəsna əhəmiyyətini beynəlxalq səviyyədə bir daha təsdiqlədi. Şuşa Bəyannaməsi şəhərin işğaldan azad edilməsindən sonra onun mədəni irsinin bərpası, yenidən dirçəldilməsi və dünya mədəniyyət məkanına inteqrasiyası prosesinə güclü dəstək və stimul verir. Bu bəyannamə Şuşanın Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı kimi rolunu daha da möhkəmləndirir və onun Türk dünyasının aparıcı mədəniyyət mərkəzlərindən biri kimi tanınmasına şərait yaradır. Bu təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütün Türk dünyası üçün böyük mənəvi əhəmiyyət daşıyır, ortaq mədəni dəyərlərin təbliği və qorunması baxımından yeni imkanlar açır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyatın normallaşdırılması, dağıdılmış mədəni abidələrin bərpası və tarixi irsin qorunması humanitar dəyərlərin bərqərar edilməsinin mühüm göstəricilərindəndir ki, bu da bəyannamənin əsas məqsədlərindən birini təşkil edir. Türkiyənin bu prosesdə Azərbaycana göstərdiyi dəstək isə humanitar əməkdaşlığın parlaq nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan və Türkiyə xalqlarının milli-mənəvi sərvəti olan iki böyük liderin – Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu Mustafa Kamal Atatürkün “Azərbaycanın sevinci bizim sevincimiz, kədəri bizim kədərimizdir” və Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin “Bir millət, iki dövlət” kəlamlarını özündə ehtiva edir. Bu ifadələr sadəcə siyasi şüarlar deyil, iki xalqın ortaq taleyini, mədəni yaxınlığını, mənəvi birliyini və tarixi köklərini əks etdirən dərin fəlsəfi məna daşıyır. Bəyannamə bu dəyərlərin gələcək nəsillərə çatdırılması və yaşadılması üçün bir yol xəritəsi rolunu oynayır, mədəniyyətin xalqlar arasında birləşdirici qüvvə olduğunu nümayiş etdirir. Bu kəlamlar iki ölkə arasındakı mədəniyyət mübadiləsinin və ortaq irsin əsasını təşkil edir. Onlar Azərbaycan və Türkiyənin yalnız coğrafi baxımdan deyil, həm də mənəvi və mədəni cəhətdən bir-birinə nə qədər yaxın olduğunu vurğulayır. Bəyannamə bu mənəvi bağları daha da gücləndirərək mədəniyyətin sülh və sabitliyin təminində oynadığı rolu ön plana çıxarır, eyni zamanda humanitar prinsiplərin təşviqinə xidmət edir.

Bəyannamənin mədəniyyət sahəsində mühüm istiqamətlərindən biri də müxtəlif ölkələrdə yaşayan Azərbaycan və türk diasporları arasında əməkdaşlığın daha da gücləndirilməsidir. Bu əməkdaşlıq ortaq problemlər qarşısında birgə addımlar atmağı və davamlı həmrəyliyin təmin edilməsini nəzərdə tutur. Diaspor fəaliyyəti ölkələrin beynəlxalq aləmdə tanıdılması və milli mənafelərinin qorunması, eləcə də tarixi həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması baxımından əlaqələndirilmiş və qarşılıqlı dəstək prinsipi əsasında həyata keçirilir. Bu çərçivədə tarixin təhrif olunması cəhdlərinə qarşı birgə mübarizə aparılması da bəyannamədə öz əksini tapır. Xüsusilə Ermənistanın Türkiyəyə qarşı irəli sürdüyü əsassız iddiaların və 1915-ci il hadisələrinin siyasiləşdirilməsi cəhdlərinin regionda sülh və sabitliyə zərər vurduğu qeyd olunur. Türkiyənin bu mövzuda arxivlərini açaraq tarixçilər tərəfindən araşdırmaların aparılmasına şərait yaratması Azərbaycan tərəfindən qətiyyətlə dəstəklənir. Bu, ortaq tarixin obyektiv şəkildə araşdırılması və mədəni irsin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir, eyni zamanda mədəni diplomatiyanın gücünü nümayiş etdirir. Bu fəaliyyətlər beynəlxalq ictimaiyyətin məlumatlandırılması və tarixi ədalətin bərqərar olunması baxımından humanitar bir missiya daşıyır.

Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan və Türkiyə arasında mədəniyyət mübadiləsinin daha da dərinləşməsi üçün geniş imkanlar yaradır. Bu sənəd təhsil, incəsənət, ədəbiyyat, elm, idman və digər mədəni sahələrdə birgə layihələrin, festivalların, sərgilərin və konfransların həyata keçirilməsinə təkan verir. Şuşada hər il 15 iyun tarixində keçirilən ənənəvi konfranslar da bu mədəni dialoqun və əməkdaşlığın bariz nümunəsidir. Bu konfranslar Türk dünyasının gələcək strateji hədəflərini və mədəni əməkdaşlıq perspektivlərini müzakirə etmək üçün mühüm platforma rolunu oynayır, ortaq mədəniyyətin inkişafına və təbliğinə xidmət edir.

Bəyannamə həmçinin, işğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpası prosesində mədəniyyətin rolunu xüsusi vurğulayır. Vətən müharibəsində olduğu kimi, bu ərazilərin yenidən qurulması prosesində də Azərbaycan ilə Türkiyə arasında sıx əməkdaşlıq mövcuddur. Bu əməkdaşlıq dağıdılmış mədəni abidələrin bərpası, tarixi irsin qorunması və bölgənin mədəni həyatının canlandırılması istiqamətində mühüm addımların atılmasına şərait yaradır. Şuşanın mədəniyyət paytaxtı kimi yenidən dirçəldilməsi bütün Türk dünyası üçün ilham mənbəyinə çevrilir. Bu bərpa işləri təkcə maddi irsin deyil, həm də bölgədə yaşayan insanların mənəvi dirçəlişinin təmin olunmasına xidmət edən humanitar bir fəaliyyətdir. Mədəniyyətin yenidən canlanması müharibənin vurduğu yaraların sağaldılmasında və cəmiyyətlərin birliyinin bərpasında mühüm rol oynayır.

Nəticə etibarilə, Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan və Türkiyə arasında mövcud olan qardaşlıq və müttəfiqlik münasibətlərinin mədəniyyət və humanitar dəyərlər müstəvisində nə qədər dərin və əhatəli olduğunu nümayiş etdirir. Bu sənəd Şuşanın mədəniyyət paytaxtı statusunu möhkəmləndirməklə yanaşı, ortaq mənəvi dəyərlərin qorunması, diaspor əməkdaşlığının gücləndirilməsi və tarixi həqiqətlərin təbliği istiqamətində mühüm strateji addımdır. Şuşa Bəyannaməsi Türk dünyasının mədəniyyət körpüsü olaraq gələcək nəsillər üçün ortaq irsin və mənəvi dəyərlərin qorunmasına, regionda sülhün və sabitliyin bərqərar olunmasına xidmət edəcəkdir. Bu sənəd mədəniyyətin xalqları birləşdirən, anlaşmanı təşviq edən və davamlı sülhə zəmin yaradan gücünü bir daha sübut edir, eyni zamanda humanitar prinsiplərin beynəlxalq münasibətlərdəki əhəmiyyətini vurğulayır.

Gülxarə Əhmədova

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali  Məclisinin deputatı