Kül altından doğan irs: Müsadirə olunmayan Cavid həqiqəti Bir ömrün xatirəsi, bir irsin əbədiyyəti

Şərq fəlsəfəsini Qərb dramaturgiyası ilə sintez edərək poeziyamıza misilsiz incilər bəxş edən ustad sənətkarın anadan olduğu günlə onun Bakıdakı ev-muzeyinin qapılarını ziyarətçilərin üzünə açdığı tarix eyni nöqtədə kəsişir. Şairin uzun illər yaşayıb-yaratdığı, divarlarına fikirlərinin əks-sədası hopmuş o mənzil ustadın yubiley təntənələri çərçivəsində möhtəşəm mədəniyyət məkanına çevrildi. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin bilavasitə təşəbbüsü, diqqəti və iştirakı ilə gerçəkləşən bu hadisə Cavid irsinin bərpasının, unudulmaz sənətkara göstərilən ali dövlət ehtiramının təzahürü oldu.

Bu gün şəhərin mərkəzində yerləşən həmin məkan ziyarətçilərini zaman maşını ilə keçmişin ziddiyyətli, faciəvi və əzəmətli səhifələrinə aparan canlı yaddaş adasıdır. Hər bir otaq, hər bir şüşə vitrin Cavid ailəsinin işıqlı dünyasından, yaşadıqları ağrı-acılardan və qazandıqları mənəvi əbədiyyətdən söhbət açır.

Gizli çəkməcə və xilas olan əlyazmalar

Lakin bu işıqlı xatirə məbədinin yaranmasına gedən yol fırtınalı və dəhşətli sınaqlardan keçib. Ötən əsrin otuzuncu illərinin o məlum və dəhşətli iyun gecəsində, sovet təhlükəsizlik orqanlarının əməkdaşları ustadın mənzilinə basqın edərək amansız axtarışa başladılar. Evdəki bütün kitablar, şəxsi sənədlər, məktublar və əlyazmalar müsadirə olunaraq aparıldı. Zülmət gecə şairin fiziki azadlığını əlindən aldığı kimi onun yaradıcılıq irsini də birdəfəlik yox etmək təhlükəsi ilə üz-üzə qoymuşdu.

Amma tarixin və bəşəri ədalətin elə incə mexanizmləri var ki, heç bir amansız rejim onları nəzərə ala bilmir. Cavid əfəndinin iş otağındakı iş masası mürəkkəb quruluşlu mühəndis dəqiqliyi ilə hazırlanmış gizli bir çəkməcəyə malik idi. Axtarış aparanların diqqətindən kənarda qalan bu gizli bölmə şairin misilsiz mənəvi xəzinəsini öz qoynunda qorunub saxladı.

Məhz həmin balaca gizli çəkməcə sayəsində Hüseyn Cavidin bir sıra əsərlərinin əlyazmaları, nadir şəxsi sənədlərinin və bəzi qaralamalarının məhv olmaqdan xilas edildiyi bildirilir. Repressiya tufanından sağ çıxan bu qiymətli xəzinə şairin ailəsi tərəfindən göz bəbəyi kimi qorunaraq günümüzədək muzeyin fonduna çatdırıldı. Həmin iş masası bu gün də muzeyin ən təsirli, ən dəyərli eksponatlarından biri kimi ziyarətçilərə şeirin və həqiqətin zalımlara necə qalib gəldiyini səssizcə xatırladır.

“Milli möcüzə” və Cavid irsinin ikinci ömrü

Hüseyn Cavid irsinin yenidən doğulması, onun fiziki və mənəvi qayıdışı təkcə bəxtin işi deyildi. Bu, milli yaddaşın bərpasına yönəlmiş böyük dövlət iradəsinin təzahürü idi. Şairin nəşinin Uzaq və soyuq Sibir torpaqlarından doğma Naxçıvana gətirilməsi, xatirəsinin əbədiləşdirilməsi və Bakıdakı evinin muzeyə çevrilməsi istiqamətində atılan addımlar Azərbaycan mədəniyyət tarixinin ən parlaq səhifələrindəndir.

Heydər Əliyev Cavid yaradıcılığının repressiya dəhlizlərindən, senzura buxovlarından və sürgün soyuqlarından keçərək dövrümüzə qədər gəlib çatmasını, sözün əsl mənasında, “milli möcüzə” kimi dəyərləndirirdi. Şairin əsərlərindəki dərin humanizm, azadlıq sevgisi və fəlsəfi vüsət elə bir gücə malik idi ki, onu nə zindan divarları saxlaya bildi, nə də unutqanlıq tozu örtə bildi.

Dünəndən bu günə uzanan mənəvi körpü

Bu gün Hüseyn Cavidin ev-muzeyinə qədəm qoyan hər bir ziyarətçi sanki ustadın qələm tutan əllərinin izlərini, işıqlı düşüncələrinin hərarətini duyur. Muzeyin ekspozisiya zallarında sərgilənən hər əşya – şairin geyimləri, mütaliə etdiyi kitablar, ailə fotoları, hətta qələmdanına qədər hər detal Cavid dünyasının romantik və məğrur ruhunu yaşadır.

Bakının mərkəzində yerləşən bu ev zülmə qarşı sənətin, amansızlığa qarşı mənəviyyatın, unutqanlığa qarşı milli hafizənin tarixi qələbəsinin rəmzidir. Qapıdan içəri daxil olan hər kəs buradan böyük bir həqiqətin və əbədi sənətin şahidi kimi ayrılır.

Elnurə CƏFƏROVA