Səhər yeməyi günə düzgün başlanğıcdır

Məktəb dövrü uşağın fiziki, zehni və sosial inkişafının sürətlə davam etdiyi mühüm mərhələlərdən biridir. Bu dövrdə böyümə və inkişaf prosesləri intensiv getdiyindən orqanizmin enerji və qida maddələrinə olan tələbatı artır. Düzgün və balanslaşdırılmış qidalanma uşağın sağlam böyüməsi ilə yanaşı, diqqət, yaddaş, öyrənmə qabiliyyəti, fiziki aktivlik və immun sisteminin normal fəaliyyəti üçün də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Məktəbli uşağın gündəlik qida rasionu yaşına, fiziki aktivliyinə və fərdi xüsusiyyətlərinə uyğun təşkil edilməlidir. Zülallar, yağlar, karbohidratlar, vitaminlər, minerallar və su kifayət qədər və balanslı şəkildə qəbul olunmalıdır. 
Uşaq orqanizmi daim inkişaf etdiyindən sümüklərin və əzələlərin formalaşması, sinir sisteminin inkişafı, qan dövranı, immun müdafiə və enerji mübadiləsi üçün müxtəlif qida maddələrinə ehtiyac duyur. Bu səbəbdən qidalanmanın yalnız qarın toxluğunu təmin etməsi kifayət deyil. Qida həm də bioloji baxımdan dəyərli və orqanizmin ehtiyaclarına uyğun olmalıdır. Balanslaşdırılmış rasionda tərəvəz və meyvələr, tam taxıllar, zülal mənbələri, süd və süd məhsulları, faydalı yağlar və kifayət qədər maye yer almalıdır.
Məktəbli uşağın gündəlik qidalanmasında səhər yeməyinin xüsusi əhəmiyyəti vardır. Gecə yuxusundan sonra qəbul edilən qida uşağın gün ərzində enerji ehtiyacının qarşılanmasına və məktəb fəaliyyətinə hazırlanmasına kömək edir. Səhər yeməyində yalnız şirin və yüksək şəkərli məhsullara üstünlük vermək əvəzinə yumurta, pendir,   qatıq, yulaf, tam taxıllı çörək, meyvə və digər qida dəyəri yüksək məhsullardan istifadə etmək olar.

Zülal, karbohidrat və yağların düzgün seçimi

Zülallar uşaqların böyüməsi və inkişafında mühüm rol oynayır. Onlar əzələ və digər toxumaların formalaşmasında, ferment və hormonların, həmçinin immun sisteminin bir sıra komponentlərinin yaranmasında iştirak edir. Toyuq əti, balıq, yumurta, yağsız ət, süd, qatıq və pendir heyvan mənşəli zülal mənbələridir. Lobya, mərcimək, noxud və digər paxlalılar isə bitki mənşəli zülalla yanaşı, lif və digər qida maddələri ilə zəngindir.
Karbohidratlar orqanizmin əsas enerji mənbələrindən biridir. Məktəbyaşlı uşaqların fiziki və zehni fəaliyyəti nəzərə alınaraq karbohidrat mənbələrinin düzgün seçilməsi vacibdir. Yulaf, tam taxıllı çörək, bulqur, qəhvəyi düyü və tam taxıllı makaron kimi məhsullar həm kompleks karbohidratlar, həm də qida lifləri ilə zəngindir.
Yağların da uşağın qida rasionunda mühüm yeri vardır. Onlar enerji mənbəyi olmaqla yanaşı, hüceyrələrin quruluşunda iştirak edir və bəzi vitaminlərin mənimsənilməsinə köməklik göstərir. Buna görə yağların tamamilə məhdudlaşdırılması deyil, keyfiyyətli mənbələrə üstünlük verilməsi vacibdir. Xüsusilə yağlı balıq növləri “Omeqa-3” yağ turşuları ilə zəngindir.

Meyvə və tərəvəzlər gündəlik rasionda

Meyvə və tərəvəzlər vitamin, mineral, qida lifləri və müxtəlif bioloji aktiv maddələrlə zəngindir. Onların müntəzəm istehlakı uşağın müxtəlif qida maddələri ilə təmin olunmasına kömək edir. Müxtəlifrəngli tərəvəz və meyvələrin rasiona daxil edilməsi məqsədəuyğundur. Yerkökü, brokoli, ispanaq, bibər, pomidor, xiyar, alma, portağal, banan, armud, giləmeyvələr və mövsümi meyvələr gündəlik qidalanmada müxtəlifliyi təmin edə bilər.
Uşaqlıq dövründə formalaşan qidalanma vərdişləri gələcək həyat tərzinə də təsir göstərir. 

Sümük sağlamlığı və vitaminlər

Məktəbyaşlı uşaqların böyümə və inkişaf dövründə sümük sağlamlığına da diqqət yetirilməlidir. Kalsium sümüklərin və dişlərin formalaşması üçün mühüm mineral maddədir. Süd, qatıq və pendir kalsiumun əsas qida mənbələrindəndir. Bəzi tərəvəzlər, paxlalılar, çərəzlər və digər məhsullar da kalsiumla təmin olunmağa töhfə verə bilər.
D vitamini isə kalsium mübadiləsində mühüm rol oynayır. Günəş şüalarına məruz qalma orqanizmdə D vitamininin sintezinə kömək edir. Yağlı balıq və yumurta sarısı da D vitamininin qida mənbələrindəndir. 

Su və qida seçimi

Uşağın gündəlik qidalanmasında kifayət qədər su qəbuluna diqqət yetirilməlidir. Su maddələr mübadiləsi, temperaturun tənzimlənməsi və digər fizioloji proseslər üçün vacibdir. Məktəbə gedən uşağın yanında içməli suyun olması və gün ərzində müntəzəm su içməyə təşviq edilməsi faydalıdır.
Şəkərlə zəngin qazlı və digər şirin içkilərin müntəzəm qəbul edilməsi məqsədəuyğun deyil. Meyvə şirələrinin istehlakı zamanı da onların miqdarına və tərkibinə diqqət yetirilməlidir. Qida liflərinin daha yaxşı təmin olunması baxımından şirələr əvəzinə bütöv meyvələrə üstünlük verilməsi daha məqsədəuyğundur.
Müasir dövrdə uşaqlar arasında şirniyyat, fast-food, şəkərli içkilər, çipslər və digər yüksək emal olunmuş məhsulların istehlakı geniş yayılıb. Bu səbəbdən yalnız qadağalar qoymaq deyil, uşağa sağlam alternativlər təqdim etmək də vacibdir. Ara qida üçün meyvə, qatıq, uyğun porsiyada çərəz və tam taxıllı məhsullar seçilə bilər.
Uşağın məktəbə apardığı qida gündəlik rasionun mühüm hissəsinə çevrilə bilər. Məktəb üçün qida seçərkən onun qida dəyəri ilə yanaşı, təhlükəsiz saxlanma şəraiti də nəzərə alınmalıdır. Xüsusilə tez xarab olan qidaların saxlanma temperaturuna diqqət yetirilməlidir. Məhsulların hazırlanması, qablaşdırılması və daşınması zamanı gigiyena qaydalarına əməl olunması qida təhlükəsizliyi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Sağlam vərdiş ailədən başlayır

Uşaqların sağlam qidalanma vərdişlərinin formalaşmasında ailənin rolu əvəzsizdir. Uşağa yalnız “sağlam qida ye” demək kifayət etmir. Valideynlərin öz qidalanma davranışı uşaqlar üçün təsirli nümunələrdən biridir. Ailə süfrəsində meyvə və tərəvəzlərin daha çox yer alması, su içmə vərdişinin təşviq edilməsi, yüksək şəkərli və yüksək emal olunmuş məhsulların məhdudlaşdırılması uşağın qida seçimlərinə müsbət təsir göstərə bilər. Uşağı məcbur etməkdənsə, ona müxtəlif sağlam seçimlər təqdim etmək və düzgün qidalanmanı ailə həyatının təbii hissəsinə çevirmək daha məqsədəuyğundur.
Uşaqlıq dövründə formalaşan sağlam vərdişlər gələcəkdə də insanın həyat tərzinə və sağlamlığına mühüm təsir göstərə bilər.

Səidə BAYRAMOVA
“Naxçıvan Qida Təhlükəsizliyi İnstitutu” publik hüquqi şəxsin

Elmi araşdırmalar və risk analizi sektorunun müdiri