Folklordakı aldanma süjetləri fişinqin, səs klonlarının və sosial mühəndisliyin dəyişməyən mexanizmini necə açır?

Elektron xidmətlər genişlənir, bank əməliyyatları telefona keçir, sosial şəbəkələr gündəlik ünsiyyət məkanına çevrilir. Texnologiya həyatımızı asanlaşdırdıqca onun yaratdığı risklər də yeni forma alır. Cinayətkar bəzən sistemi sındırmağa çalışmır. İnsanı öz əli ilə qapını açmağa razı salır. Saxta zənglər, şübhəli keçidlər, dövlət qurumlarının adından göndərilən bildirişlər, özünü bank əməkdaşı kimi təqdim edən şəxslər, tanış adamın səsinə oxşadılmış süni səs yazıları artıq gündəlik həyatın real risklərindəndir. Məqsəd isə dəyişmir: insanın inamından sui-istifadə etmək.
Vətəndaşın telefonuna “Hesabınız bloklanacaq, dərhal keçidə daxil olun” məzmunlu mesaj gəlir. Başqa birinə bank əməkdaşı adı ilə zəng edilir. Kiməsə yaxın adamının səsinə bənzəyən səs yazısı göndərilir. Mesajın dili səliqəli, müraciət forması rəsmi, qurumun adı və loqosu inandırıcı görünür. İlk baxışda bütün bunlar texnologiya problemi təsiri bağışlayır. Əslində isə hədəf çox vaxt kompüter yox, insandır – onun qorxusu, tələskənliyi, inamı və yoxlamadan qərar vermək vərdişi.
Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisləri belə hücumları “sosial mühəndislik” adlandırırlar. Burada əsas məqsəd proqram təminatını deyil, insanın qərarvermə mexanizmini manipulyasiya etməkdir. Saxta keçidlərlə məlumatların ələ keçirilməsi fişinq, telefon zəngi ilə aparılan aldatma “vishing”, SMS vasitəsilə həyata keçirilən variant isə “smishing” adlanır. Terminlər müasirdir, alətlər yenidir, mexanizm isə çox qədimdir: əvvəl inam yarat, sonra insanı tələsdir, sonda səhv addımı ona öz əli ilə atdır.
Azərbaycanın müasir inkişaf gündəmində rəqəmsal transformasiya, informasiya təhlükəsizliyi, innovasiya və insan kapitalı bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi çıxış edir. Elektron xidmətlərin genişlənməsi dövlət idarəçiliyini daha çevik və əlçatan edir. Lakin vətəndaşın məlumatı yoxlama bacarığı, saxta çağırışlara qarşı ayıqlığı və internet mühitində davranış mədəniyyəti də bu proseslə ayaqlaşmalıdır. Rahatlıq təhlükəsiz davranışla tamamlanmasa, risk böyüyür. İnsan birdəfəlik təsdiq kodunu paylaşdığı anda ən güclü texniki müdafiənin belə qapısı aralana bilər.
Burada folklor artıq keçmiş haqqında xatirə kimi yox, müasir təhlükəsizlik dərsi kimi görünür. Folklor xalqın əsrlərboyu topladığı həyat və davranış yaddaşıdır. Nağıllar, dastanlar, rəvayətlər, lətifələr və atalar sözləri insanın aldanması, hiyləni tanıması, sirri qoruması və xəbərdarlığa qulaq asması barədə zəngin təcrübə daşıyır. Xalq bu bilikləri uzun nəzəri izahlarla deyil, yaddaqalan obrazlar və sadə nəticələr vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürüb.
Dünya şifahi və yazılı ənənəsində geniş yayılmış “tülkü və qarğa” motivinə baxaq. Qarğa ağzındakı pendiri qoruyur. Tülkü isə güc işlətmir, onu zorla əlindən almır. Sadəcə, tərif edir. Qarğanın zəif nöqtəsini – xoş sözə inanmaq istəyini tapır. Qarğa ağzını açır və qoruduğu tikəni itirir. Bu sadə süjet sosial mühəndisliyin mahiyyətini heyrətamiz dəqiqliklə göstərir: hücum edən şəxs parolu zorla almır, insanı elə inandırır ki, parolu özü təqdim edir.
Azərbaycan şifahi ənənəsində tülkü obrazının gücü də məhz buradadır. O, rəqibini fiziki üstünlüklə deyil, hiylə, söz, saxta vəd və yanlış təsəvvürlə məğlub edir. Müasir kiberdələduz da çox vaxt sistemlə yarışmır. İnsanla “danışır”. Özünü bank, dövlət qurumu, texniki dəstək əməkdaşı, çatdırılma xidməti, rəhbər şəxs və ya tanış adam kimi təqdim edir. Ardınca “hesabınızı qoruyuruq”, “təcili təsdiqləyin”, “kartınız bloklanacaq”, “bu kodu deyin” kimi ifadələrlə qarşı tərəfi hərəkətə gətirir. İnsan texniki əməliyyat apardığını düşünür, əslində isə ona əvvəlcədən qurulmuş hekayənin içində hərəkət etdirilir.
“Koroğlu” dastanında Keçəl Həmzə ilə bağlı xətt də bu baxımdan maraqlı paralel yaradır. Koroğlunun gücü, igidliyi və nüfuzu var. Keçəl Həmzə isə açıq döyüş yolu ilə deyil, hiylə və etibar mühitindən istifadə etməklə Qırata yaxınlaşır. Buradakı dərs sadədir: təhlükə həmişə açıq düşmən kimi gəlmir. Bəzən xidmət, kömək, itaət, tanışlıq və xoş niyyət pərdəsi altında yaxınlaşır. Müasir rəqəmsal mühitdə də ən təhlükəli çağırışlar çox vaxt “sizə kömək edirik”, “hesabınızı qoruyuruq”, “təhlükəsizlik üçün təsdiqləyin” adı ilə gəlir.
Azərbaycan oxucusunun yaddaşında xüsusi yeri olan Molla Nəsrəddin lətifələri isə başqa bir vacib bacarığı öyrədir: deyilən sözün məntiqini yoxlamaq. “Qazanın doğması” kimi lətifələrdə absurd fikir əvvəl qəbul etdirilir, sonra həmin məntiqin saxtalığı üzə çıxarılır. Gülüşün arxasında ciddi həyat dərsi dayanır: hər deyilən sözə deyil, sözün məntiqinə baxmaq lazımdır. Bu gün vətəndaş da şübhəli mesajla qarşılaşanda özünə bir neçə sadə sual verə bilər: bu məlumatın mənbəyi kimdir? Məndən niyə tələsik qərar istəyirlər? Niyə məndən birdəfəlik təsdiq kodu tələb olunur? Niyə rəsmi qurum şəxsi mesajlaşma tətbiqindən mənimlə əlaqə saxlamalıdır? Niyə keçidə daxil olmağım üçün qorxu yaradılır? Bu sualların özü bəzən ən güclü müdafiə vasitəsidir.
Atalar sözlərimiz isə bu gün informasiya əsrinin təhlükəsizlik qaydaları kimi səslənir: “Ehtiyat igidin yaraşığıdır”, “Yüz ölç, bir biç”, “Şirin dil ilanı yuvasından çıxarar”. Onların rəqəmsal qarşılığı çox sadədir: tanımadığın keçidə toxunma, birdəfəlik kodu heç kimə demə, rəsmi məlumatı rəsmi mənbədən yoxla, səni qorxuya və tələskənliyə sövq edən çağırışa dərhal inanma.
Folklorşünaslıq da bu yanaşmanı təsadüfi analogiyadan daha ciddi müstəviyə çıxarmağa imkan verir. Vilyam Baskom folklorun sosial normaların ötürülməsi və qorunmasındakı rolunu vurğulayırdı. Alan Dandes folkloru yaşayan mədəni sistem kimi xalqın dünyagörüşü və sosial təcrübəsi ilə əlaqələndirirdi. Vladimir Propp isə nağıl süjetlərində qadağa, onun pozulması, sınaq və aldadılma kimi təkrarlanan funksiyaları sistemləşdirmişdi. Bu yanaşmalar bir həqiqəti göstərir: folklor, sadəcə, əyləncə və ya keçmişdən qalan əhvalatlar toplusu deyil. O, insan davranışını öyrənmək üçün zəngin mədəni arxivdir. Məhz buna görə süni intellekt dövründə folklora yalnız qorunmalı irs kimi deyil, həm də təhlil edilə bilən bilik mənbəyi kimi baxmaq mümkündür. 
Folklor mətnlərinin rəqəmsallaşdırılması, motivlərin təsnifatı və təbii dil emalı vasitəsilə araşdırılması bu sahənin yeni imkanlarını genişləndirir. Azərbaycan folkloru da gələcəkdə yalnız kitabxanalarda və arxivlərdə qorunan mətnlər toplusu kimi deyil, xalqın düşüncə və davranış təcrübəsini daşıyan rəqəmsal bilik bazası kimi hazırlanmalıdır. Bu, romantik bir arzu deyil. Söhbət nağıl oxumaqla kibercinayətkarlığın qarşısını almaqdan getmir. Söhbət insanın necə aldandığını daha yaxşı anlamaqdan və təhlükəsizlik maarifləndirməsini onun tanıdığı dil, obraz və davranış kodları üzərində qurmaqdan gedir.
Generativ süni intellekt bu köhnə hiylənin imkanlarını daha da genişləndirə bilər. Əvvəllər saxta məktublar çox vaxt kobud dil səhvləri ilə seçilirdi. İndi isə süni intellekt səlis, inandırıcı və fərdiləşdirilmiş mətnlər hazırlamağı asanlaşdırır. Səs klonlaşdırılması insanın tanıdığı şəxsin səsinə bənzər danışıq yaratmağa, saxta video real görüntü təsiri bağışlamağa, mesajı konkret şəxsin maraqlarına və gündəlik davranışına uyğunlaşdırmağa imkan verə bilər. Beləliklə, dələduzluq getdikcə daha fərdiləşdirilmiş və inandırıcı xarakter ala bilər. Amma burada da mahiyyət dəyişmir. Süni intellekt hiylənin özünü icad etmir. Sadəcə, köhnə hiyləyə daha güclü alət verir. Dünənin hiyləgəri insanın zəif nöqtəsini müşahidə edirdi. Bugünkü kiberdələduz həmin zəif nöqtəni texnologiyanın köməyi ilə daha dəqiq müəyyənləşdirə bilər. Dünən insanı “şirin dil” aldadırdısa, bu gün həmin şirin dil süni intellekt tərəfindən daha inandırıcı formada qurula bilər. Deməli, texnologiya inkişaf etdikcə yalnız texniki müdafiə deyil, insanın şüurlu davranışı da güclənməlidir.
“Fişinq keçidinə daxil olmayın” cümləsi peşəkar mühit üçün aydındır. Lakin hər yaş qrupundan olan insan üçün eyni dərəcədə yadda qalmaya bilər. Həmin fikri xalqın tanıdığı dildə ifadə etdikdə isə mesaj dəyişir: tanımadığın adamın qapısını açma, sirri yad adama vermə, şirin vədə aldanma, tələsik xəbərə şübhə ilə yanaş, əvvəl yoxla, sonra inan. Əslində, bunlar folklorun əsrlər əvvəl verdiyi təhlükəsizlik dərsləridir. Sadəcə, bu gün həmin dərslərin tətbiq olunduğu məkan dəyişib. Ona görə kibertəhlükəsizlik maarifləndirməsi yalnız texniki terminlərlə məhdudlaşmamalıdır. Vətəndaşa təhlükəsizlik qaydası onun başa düşdüyü dildə, tanıdığı obrazlarla və yadda saxlayacağı nümunələrlə çatdırılmalıdır.
Bu yanaşmanın praktik nəticəsi də ola bilər. İlk növbədə, Azərbaycan folklorunun etibarlı rəqəmsal korpusu hazırlanmalıdır. Mətnlərin mənbə dəqiqliyi, variantları və dil xüsusiyyətləri qorunmalıdır. Daha sonra “hiylə”, “inam”, “xəbərdarlıq”, “sirr”, “aldadıcı vəd”, “qorxu”, “tələskən qərar”, “naməlum şəxs” və “sınaq” kimi motivlər sistemləşdirilə bilər. Belə bir baza əsasında məktəblər, universitetlər, banklar, media və dövlət xidmətləri üçün müxtəlif yaş qruplarına uyğun maarifləndirici materiallar hazırlamaq mümkündür. 
Bu iş, təbii ki, yalnız bir sahənin vəzifəsi deyil. Folklorşünaslar və dilçilər mətn və mədəni irs bazasını, kibertəhlükəsizlik mütəxəssisləri real risk ssenarilərini, pedaqoqlar metodikanı, texnologiya mütəxəssisləri isə rəqəmsal imkanları təmin edə bilərlər. Belə əməkdaşlıq folkloru muzey vitrini ilə məhdudlaşdırmaz. Onu müasir təhsil, kommunikasiya və təhlükəsizlik işinin canlı mənbəyinə çevirər. Amma bir məqamı da unutmaq olmaz: folklor texniki kibertəhlükəsizlik sistemlərini əvəz etmir. Güclü parollar, çoxfaktorlu təsdiqləmə, təhlükəsiz proqram təminatı, zərərli keçidlərin aşkarlanması, məlumatların qorunması, insidentlərə çevik cavab və hüquqi mexanizmlər öz əhəmiyyətini saxlayır. Folklorun rolu başqadır: insanın davranışını anlamaq və təhlükəni onun yaddaşında olan dildə izah etmək.
Xalq yaddaşına söykənən kommunikasiya güclü vasitədir. Lakin bu güc yalnız maarifləndirmə üçün deyil, manipulyasiya üçün də istifadə oluna bilər. Miflər, qəhrəman obrazları, tarixi xatirələr və emosional simvollar dezinformasiya kampaniyalarında da istismar edilə bilər. Ona görə folklor əsaslı rəqəmsal məzmun elmi dəqiqlik, etik məsuliyyət və informasiya təhlükəsizliyi prinsipləri nəzərə alınmaqla hazırlanmalıdır. Milli yaddaş insanı ayıltmalıdır, onu yeni manipulyasiyanın obyektinə çevirməməlidir.
Bu məsələ rəqəmsal suverenlik baxımından da əhəmiyyətlidir. Dilin, milli məzmunun və mədəni yaddaşın yeni texnoloji mühitdə yaşaması gələcəyin mühüm şərtlərindəndir. Azərbaycan dilində süni intellekt sistemləri yalnız sözləri deyil, həmin sözlərin arxasındakı mədəni təcrübəni də tanımalıdır. Bu baxımdan, folklor, klassik ədəbiyyat, ictimai fikir və müasir dil materialları gələcəyin Azərbaycan dilli süni intellekt sistemləri üçün mühüm mənbələrdən biri ola bilər.
İnsan kapitalının mühüm göstəricilərindən biri artıq rəqəmsal ayıqlıqdır. Müasir insanın savadlılığı kompüterdən və smartfondan istifadə etməklə bitmir. O, məlumatı yoxlamağı, mənbəni ayırd etməyi, şəxsi məlumatını qorumağı, qorxu və tələskənlik qarşısında soyuqqanlı qalmağı bacarmalıdır. Çünki ən müasir sistemin qarşısında belə, bəzən bir insan dayanır. Bir kodu paylaşmaq, bir keçidə toxunmaq, bir faylı açmaq və ya saxta zəngə inanmaq üçün cəmi bir neçə saniyə kifayətdir. Texniki müdafiənin illərlə qurduğu sədd insanın bir anlıq qərarı ilə aralana bilər. Azərbaycanın rəqəmsal inkişafı texnologiya, insan və milli yaddaşın birlikdə düşünülməsini tələb edir. Rəqəmsal hökumət daha rahat xidmət, süni intellekt daha ağıllı sistemlər, kibertəhlükəsizlik daha güclü müdafiə yaradır. Lakin bütün bunların qarşısında ayıq və məsuliyyətli vətəndaş dayanmasa, texnologiyanın yaratdığı rahatlıq yeni risklərə də çevrilə bilər. Azərbaycan folkloru bu baxımdan keçmişin nostalji xatirəsi yox, gələcəyin intellektual resursudur. O, xalqın hiyləni necə tanıdığını, təhlükəni necə sezdiyini, ağılı necə ucaltdığını və inamı necə ölçdüyünü göstərir.
Bugünkü fişinq mesajı dünənin yalançı xəbərçisidir. Bugünkü süni səslə qurulan aldatma dünənin cildini dəyişmiş hiyləgəridir. Bugünkü saxta keçid dünənin tələsidir. Fərq yalnız bundadır: indi tələ insanın qarşısına nağıl meydanında yox, telefon ekranında çıxır. Ona görə rəqəmsal əsrin vətəndaşı texnologiyanı öyrənməklə yanaşı, öz xalqının yaddaşındakı ayıqlıq dərsini də yenidən oxumalıdır.
Gələcəyin təhlükəsiz cəmiyyəti ağıllı sistemlərlə yanaşı, ayıq və məsuliyyətli vətəndaşa ehtiyac duyacaq. Azərbaycan folkloru isə milli yaddaşın dərin qatından gələn sadə, lakin bu gün əvvəlkindən daha qiymətli bir xəbərdarlıqdır: hər sözə inanma, hər çağırışa tələsmə, sirrini qoru, əvvəl yoxla, sonra qərar ver. Çünki texnologiya nə qədər inkişaf etsə də, təhlükəsizliyin son qərarı çox vaxt insanın bir anlıq seçimindən başlayır.

Səadət MƏMMƏDOVA
AMEA Naxçıvan Bölməsi Aparatının Rəqəmsallaşma və 
süni intellekt şöbəsinin aparıcı mütəxəssisi