Rəqəmsal dünya inkişaf etdikcə təhlükəsizlik anlayışı da dəyişir. Əvvəllər məlumatı qorumaq yalnız texniki məsələ sayılırdısa, bu gün kiber təhdidlər dövlətlərdən tutmuş adi istifadəçilərə qədər hər kəsi əhatə edir. Bank məlumatları, şəxsi hesablar, idarə sistemləri bütün bunlar düzgün müdafiə olunmadıqda risk altına düşür. Bu səbəbdən kibertəhlükəsizlik üzrə bilik və bacarıqlara malik kadrların hazırlanması artıq lüks deyil, zərurətdir. Ali təhsil müəssisələri də bu çağırışa uyğunlaşmağa çalışır, informasiya texnologiyaları sahəsində tədrisi genişləndirir və gəncləri rəqəmsal mühitin təhlükələrinə qarşı hazırlayır. Mövzu ilə bağlı suallara aydınlıq gətirmək üçün Naxçıvan Dövlət Universitetinin Memarlıq və mühəndislik fakültəsinin, Elektronika və informasiya texnologiyaları kafedrasının müəllimi Gültac Zeynalzadə ilə görüşdük.
– Kibertəhlükəsizlik üzrə kadr hazırlığı necə təşkil olunur? 
– Naxçıvanda kibertəhlükəsizlik üzrə kadr hazırlığı son illərdə daha sistemli və strateji yanaşma əsasında təşkil olunur. Tədris proqramları hazırlanarkən həm milli təhlükəsizlik prioritetləri, həm də beynəlxalq təcrübə nəzərə alınır. Şəbəkə təhlükəsizliyi, kriptoqrafiya, əməliyyat sistemlərinin qorunması, kiber risklərin idarə olunması kimi tədris istiqamətləri tələbələrə kompleks yanaşma qazandırır. Eyni zamanda proqramlar yalnız nəzəri biliklərlə məhdudlaşmır, praktiki komponent xüsusi yer tutur. Məqsəd təkcə proqram təminatını bilən mütəxəssis yox, riskləri analiz edən, təhlükələri proqnozlaşdıran və strateji düşünən kadr yetişdirməkdir. Bu sahədə magistr səviyyəsində elmi-tədqiqat istiqamətinin gücləndirilməsi də prioritetlər sırasındadır. Ümumilikdə, regionda rəqəmsallaşmanın artması kadr hazırlığını daha da aktuallaşdırır və universitetlərin məsuliyyətini artırır.
– Süni intellekt və digər müasir texnologiyaların kibertəhlükəsizlik təhsilində rolu nədir?
– Müasir mərhələdə kibertəhlükəsizlik sahəsi artıq ənənəvi müdafiə mexanizmləri ilə məhdudlaşmır və süni intellekt texnologiyaları bu istiqamətdə yeni yanaşmalar formalaşdırır. Tədris prosesində maşın öyrənməsi modelləri, anomaliya aşkarlanması metodları və böyük verilənlərin analizi kimi müasir istiqamətlərə xüsusi yer ayrılır. Tələbələr real şəbəkə trafik nümunələri üzərində təhlükəli davranış modellərinin identifikasiyasını və risk indikatorlarının təhlilini praktiki şəkildə mənimsəyirlər. Bununla yanaşı, süni intellekt əsaslı təhlükə aşkarlama sistemlərinin işləmə prinsipləri elmi əsaslarla izah edilir, onların effektivliyi və tətbiq məhdudiyyətləri müqayisəli şəkildə təhlil olunur. Bu yanaşma tələbələrdə yalnız texniki bacarıq deyil, həm də tənqidi və analitik düşüncə formalaşdırır. Avtomatlaşdırılmış hücum və müdafiə mexanizmlərinin sürətli inkişafı göstərir ki, gələcəyin kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi, eyni zamanda məlumat analitiki və strateji risk qiymətləndiricisi olmalıdır. Məhz bu səbəbdən tədris proqramları texnoloji inkişafın sürətinə uyğun olaraq davamlı şəkildə təkmilləşdirilir və müasir rəqəmsal tələblərə uyğunlaşdırılır.
Tədris proqramlarında real təhlükə modelləri xüsusi yer tutur. Kiberhücumlar, zərərli proqram təminatı və sosial mühəndislik kimi aktual risklər praktiki nümunələrlə izah olunur. Tələbələr laboratoriya mühitində zəifliklərin aşkarlanması və aradan qaldırılması üzrə tapşırıqlar yerinə yetirirlər. Simulyasiya yönümlü təlim metodları tətbiq olunur ki, bu da onların qərarvermə bacarığını gücləndirir. Tələbələr real hücum vəziyyətlərini təhlil edir və müdafiə planları hazırlayırlar. Bu yanaşma onları yalnız texniki icraçı kimi deyil, həm də analitik və strateji düşünən mütəxəssis kimi formalaşdırır. Belə təcrübə tələbələrə real iş mühitində operativ və məsuliyyətli hərəkət etməyi öyrədir. 
– Laboratoriyalar və simulyasiya layihələri kibertəhlükəsizlik məsələlərinə hansı töhfəni verir?
– Kibertəhlükəsizlik sahəsində yalnız nəzəri bilik kifayət etmir, praktik təcrübə əsas rol oynayır. Bu səbəbdən laboratoriya məşğələləri tədrisin mərkəzi hissəsinə çevrilib və tələbələrə real iş şəraitinə yaxın təcrübə qazandırır. Virtual şəbəkə mühitləri yaradılır, hücum və müdafiə tapşırıqları simulyasiya olunur ki, tələbələr təhlükəsizlik boşluqlarını aşkar etməyi və onları aradan qaldırmağı öyrənsinlər. Təhlükəsizlik yönümlü praktik yarışmalar tələbələrin problem həll etmə, strateji düşüncə və sürətli qərarvermə qabiliyyətlərini inkişaf etdirir. Komanda layihələri isə əməkdaşlıq, koordinasiya və məsuliyyət hissini gücləndirir, tələbələr real iş mühitində komanda şəklində fəaliyyət göstərməyi öyrənirlər. Kibertəhlükəsizlik sahəsində etik çərçivə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tədris proqramlarında informasiya təhlükəsizliyi qanunvericiliyi, şəxsi məlumatların qorunması prinsipləri və kibercinayətkarlıqla mübarizə mexanizmləri də geniş şəkildə izah olunur. 
– Gələcəkdə bu istiqamətdə hansı yeniliklər gözlənilir?
– Gələcəkdə kibertəhlükəsizlik üzrə kadr hazırlığında süni intellekt əsaslı adaptiv öyrənmə sistemləri geniş tətbiq olunacaq. Simulyasiya mühitləri daha real və kompleks hücum modellərini əhatə edəcək. “Zero Trust” arxitekturası, bulud təhlükəsizliyi, IoT mühitlərinin qorunması və kvant kriptoqrafiyası kimi istiqamətlər tədris proqramlarına daha dərindən inteqrasiya ediləcək. Bundan əlavə, fərdiləşdirilmiş tədris yanaşması vasitəsilə tələbələrin fərdi bacarıq və maraqları nəzərə alınacaq. Hesab edirəm ki, yaxın illərdə kibertəhlükəsizlik mütəxəssisi yalnız texniki icraçı deyil, strateji qərarverici və risk analitiki kimi formalaşacaq. Bu isə regionun rəqəmsal təhlükəsizliyinin güclənməsinə mühüm töhfə verəcək.
– Müsahibə üçün sağ olun.

Günay HACIYEVA