Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin Qubadlıda Azərbaycan Bayrağını ucaldarkən səsləndirdiyi “Qubadlıya öz sahibləri qayıdıb” fikri tarixi ədalətin bərpasını, milli iradənin təntənəsini və doğma yurda qayıdış əzmini ifadə edir. Uzun illər işğal altında qalan bu torpağın azadlığı xalqımızın yaddaşında əbədi yaşayacaq hadisələrdən biridir. 2020-ci il oktyabrın 25-də Qubadlı şəhərinin işğaldan azad edilməsi Vətən müharibəsinin mühüm mərhələsi olmaqla Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasına aparan yolda tarixi əhəmiyyət daşıdı.
Qubadlı uğrunda döyüşlər Azərbaycan Ordusunun yüksək döyüş hazırlığını, hərbi peşəkarlığını və qəhrəmanlığını nümayiş etdirdi. Şəhərin strateji mövqeyi və düşmənin müdafiə istehkamları əməliyyatın mürəkkəbliyini artırsa da, ordumuzun qətiyyətli fəaliyyəti nəticəsində qarşıya qoyulan məqsədə nail olundu. Bu Qələbə dövlətimizin gücünün, xalqımızın birliyinin və Vətən uğrunda mübarizə əzminin təcəssümü idi. Qubadlının azad edilməsi uğrunda döyüşlərdə iştirak edən hərbi qulluqçuların dövlət təltiflərinə layiq görülməsi onların igidliyinə verilən yüksək qiymətin ifadəsidir.
Qubadlının azadlığının tarixi əhəmiyyətini anlamaq üçün rayonun işğaldan əvvəlki həyatına nəzər salmaq kifayətdir. 802 kvadratkilometr ərazini əhatə edən rayon zəngin təbiəti, dağlıq landşaftı, meşələri, Həkəri və Bərgüşad çayları ilə seçilirdi. Əkin sahələri, meyvə bağları, üzümlüklər, örüş və otlaqlar kənd təsərrüfatının inkişafı üçün əlverişli imkanlar yaradırdı. Taxılçılıq, üzümçülük, tütünçülük və heyvandarlıq əhalinin əsas məşğuliyyət sahələri sırasında idi. Rayonun əqiq və inşaat materialları yataqları da onun təbii sərvət potensialını müəyyənləşdirirdi. Bütün bunlar Qubadlının iqtisadi həyatının və özünəməxsus yaşayış mühitinin formalaşmasında mühüm rol oynayırdı.
Lakin Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları və hərbi təcavüzü rayonun inkişafına ağır zərbə vurdu. 1993-cü il avqustun 31-də Qubadlı rayonunun işğal edilməsi nəticəsində əhali doğma torpaqlarını tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Yaşayış evləri, sosial və mədəniyyət obyektləri, dini abidələr, körpülər və mühəndis-kommunikasiya infrastrukturu dağıntılara məruz qaldı. Rayonun iqtisadi həyatı iflic vəziyyətinə düşdü, ailələr doğma ocaqlarından ayrı yaşamağın ağrısını uzun illər özləri ilə daşıdılar. İşğalın nəticələri təkcə maddi itkilərlə məhdudlaşmadı, insanların həyatına, sosial münasibətlərə və nəsillərin yaddaşına dərin təsir göstərdi.
İşğal dövründə Azərbaycanın ərazilərində həyata keçirilən qanunsuz məskunlaşdırma siyasəti də beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə zidd idi. İşğalçı dövlətin öz mülki əhalisinin işğal olunmuş ərazilərə köçürülməsi beynəlxalq humanitar hüquqla qadağan edilir. Bu baxımdan, Qubadlının tarixi taleyi ərazi bütövlüyünə, dövlətlərin suverenliyinə və beynəlxalq hüquqa hörmətin davamlı sülhün əsas şərtləri olduğunu bir daha göstərir.
2020-ci ildə qazanılan tarixi zəfər Qubadlı üçün yeni dövrün başlanğıcını qoydu. Prezident İlham Əliyev həmin il dekabrın 23-də şəhərə səfəri zamanı burada Azərbaycan Bayrağını ucaltdı. Bu hadisə dövlət suverenliyinin bərpasının və azad edilmiş torpaqlarda yeni həyatın qurulmasının rəmzinə çevrildi. Sonrakı mərhələdə əsas diqqət dağıdılmış infrastrukturun bərpasına, enerji və nəqliyyat əlaqələrinin yenidən qurulmasına, yaşayış məntəqələrinin dirçəldilməsinə və Böyük Qayıdış üçün zəruri şəraitin yaradılmasına yönəldildi.
Azad edilmiş ərazilərin dirçəldilməsi, ilk növbədə, dayanıqlı infrastrukturun yaradılmasını tələb edirdi. Bu baxımdan, 2021-ci il oktyabrın 25-də Prezident İlham Əliyevin və birinci xanım Mehriban Əliyevanın iştirakı ilə 110/35/10 kilovoltluq “Qubadlı” yarımstansiyasının açılışı mühüm hadisə oldu. Yarımstansiyanın tikintisi ilə paralel olaraq rayonun Azərbaycanın ümumi enerji sisteminə qoşulması və dayanıqlı elektrik enerjisi ilə təmin edilməsi üçün elektrik verilişi xətləri çəkildi. Bu layihə Qubadlının gələcək quruculuğu və iqtisadi fəallığının bərpası üçün mühüm texniki baza formalaşdırdı.
Qubadlıda quruculuq işləri sonrakı illərdə də ardıcıl şəkildə davam etdirildi. 2023-cü il mayın 4-də Prezident İlham Əliyev şəhərdə ilk yaşayış məhəlləsinin, inzibati binanın və 600 şagird yerlik tam orta məktəbin təməlqoyma mərasimlərində iştirak etdi. Həmin gün Mahruzlu və Zilanlı kəndlərinin də təməli qoyuldu. Şəhərdə yaşayış və inzibati obyektlərin, kəndlərdə isə fərdi evlərin və sosial infrastrukturun yaradılmasına başlanması bərpa prosesinin kompleks xarakter daşıdığını göstərirdi. Məqsəd yalnız dağıdılmış binaları yenidən tikmək deyil, insanların doğma yurdlarında rahat və təhlükəsiz yaşaması üçün müasir şərait yaratmaqdır.
Mahruzlu və Zilanlı kəndlərinin yenidən qurulması Böyük Qayıdışın mühüm istiqamətlərindəndir. 2023-cü ilin mayında təqdim olunan layihələrə əsasən Mahruzlu kəndində birinci mərhələdə 145 fərdi evin tikilməsi və 649 nəfərin məskunlaşdırılması nəzərdə tutulurdu. Kəndin perspektiv inkişafı çərçivəsində 690 ailənin, 2700-dən çox sakinin yaşaması planlaşdırılmışdı. Zilanlı kəndində isə birinci mərhələdə 159 evin tikilməsi və 772 nəfərin məskunlaşdırılması, gələcəkdə isə 630 ailənin, ümumilikdə, 2520 nəfərin yaşayışı nəzərdə tutulmuşdu. Bunlar layihələrin təqdim edildiyi vaxt açıqlanan plan göstəriciləridir.
Həmin layihələrdə yaşayış evləri ilə yanaşı, məktəb, uşaq bağçası, inzibati bina, tibb və ailə sağlamlığı müəssisələri, idman və icma mərkəzləri, eləcə də digər sosial obyektlərin yaradılması planlaşdırılıb. Bu yanaşma kəndlərin yalnız fiziki baxımdan bərpasını deyil, sosial həyatın canlandırılmasını və əhalinin məşğulluğu üçün imkanların formalaşdırılmasını da nəzərdə tutur.
İnsanların doğma yurda qayıtması qədər, orada layiqli həyat şəraitinə sahib olması da vacibdir. Bu səbəbdən təhsil və səhiyyə müəssisələrinin, inzibati binaların və digər sosial obyektlərin yaradılması Qubadlıda aparılan quruculuq işlərinin ayrılmaz hissəsidir. Məktəblərin tikilməsi uşaqların təhsil imkanlarının genişləndirilməsinə, səhiyyə infrastrukturunun yaradılması əhalinin tibbi xidmətlərə əlçatanlığının yaxşılaşdırılmasına, yaşayış məntəqələrinin kompleks şəkildə qurulması isə gündəlik həyatın normal ritminin bərpasına xidmət edir.
Qubadlının gələcək inkişafı uzunmüddətli şəhərsalma planlaşdırması əsasında həyata keçirilir. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2025-ci il sentyabrın 9-da qəbul etdiyi 249 nömrəli Qərarla “Qubadlı şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planı” təsdiq edilib. Bu sənəd şəhərin perspektiv inkişafının planlaşdırılması, yaşayış ərazilərinin və sosial obyektlərin yerləşdirilməsi, mühəndis-kommunikasiya sistemlərinin əlaqələndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Baş planın təsdiqi Qubadlının inkişafının ayrı-ayrı tikinti layihələri ilə məhdudlaşmadığını, şəhərin gələcək simasının vahid planlaşdırma çərçivəsində formalaşdırıldığını göstərir.
Qubadlının sosial-iqtisadi dirçəlişində nəqliyyat infrastrukturunun da xüsusi yeri var. Avtomobil yollarının yenidən qurulması rayonun digər ərazilərlə əlaqələrini yaxşılaşdırır, yük və sərnişin daşımalarının inkişafı, kənd təsərrüfatı məhsullarının bazarlara çıxarılması və sahibkarlıq fəaliyyətinin genişləndirilməsi üçün imkanlar yaradır. 2021-ci il oktyabrın 25-də Xanlıq-Qubadlı avtomobil yolunun təməlqoyma mərasimi keçirilib. Həmin vaxt təqdim olunan məlumatda Qubadlı-Eyvazlı yolunun uzunluğunun 26 kilometr, Qubadlı-Xınzirək yolunun uzunluğunun isə 23,5 kilometr olacağı bildirilmişdi. Bu yolların tikintisi azad edilmiş ərazilərin nəqliyyat əlaqələrinin yaxşılaşdırılması baxımından əhəmiyyətli layihələr sırasında yer alır.
Nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində digər mühüm addım yeni Qubadlı-Laçın avtomobil yolunun layihələndirilməsi və tikintisi ilə bağlı olub. Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il sentyabrın 5-də imzaladığı Sərəncama əsasən Xudafərin-Qubadlı-Laçın avtomobil yolunun 33-cü kilometrindən başlayan yeni Qubadlı-Laçın avtomobil yolunun layihələndirilməsi və tikintisi üçün 2023-cü il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Prezidentin ehtiyat fondundan Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinə 20 milyon manat ayrılıb. Bu qərar rayonun yol infrastrukturunun inkişafı istiqamətində dövlət səviyyəsində atılan konkret addımlardan biridir.
Qubadlının inkişaf perspektivləri, bütövlükdə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında həyata keçirilən bərpa və yenidənqurma prosesləri ilə sıx bağlıdır. Yol, enerji və rabitə infrastrukturunun inkişafı yaşayış məntəqələri arasında əlaqələri gücləndirir, iqtisadi əməkdaşlıq və investisiya üçün yeni imkanlar yaradır. Rayonun coğrafi mövqeyi, təbii sərvətləri və kənd təsərrüfatı potensialı gələcəkdə onun iqtisadi fəallığının artırılması üçün əlverişli zəmin yaradır.
Bununla belə, dayanıqlı inkişafın təmin edilməsi yalnız infrastrukturun qurulması ilə mümkün deyil. Kənd təsərrüfatının dirçəldilməsi, sahibkarlığın dəstəklənməsi, xidmət sahələrinin inkişafı, yeni iş yerlərinin yaradılması və yerli əhalinin iqtisadi fəaliyyətə cəlb olunması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Təbii sərvətlərdən səmərəli istifadə, müasir texnologiyaların tətbiqi və ekoloji tarazlığın qorunması isə Qubadlının uzunmüddətli inkişafının əsas istiqamətləri olmalıdır. Bu amillərin uzlaşdırılması doğma yurda qayıdan ailələrin burada daimi məskunlaşmasına və bölgənin iqtisadi həyatının canlanmasına töhfə verə bilər.
Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirdiyi quruculuq siyasətinin əsas məqsədi torpaqların azadlığını insanların doğma yurdlarına qayıdışı və layiqli yaşayış şəraitinin yaradılması ilə tamamlamaqdır. Qubadlıda görülən işlər bu siyasətin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Yenilənən infrastruktur, salınan yaşayış məhəllələri, təməli qoyulan sosial obyektlər və şəhərin inkişafını müəyyənləşdirən planlaşdırma sənədləri gələcəyə yönəlmiş ardıcıl fəaliyyətin tərkib hissəsidir.
Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il iyulun 31-də imzaladığı “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş əraziləri üzrə şəhər günlərinin təsis edilməsi haqqında” Sərəncama əsasən hər il oktyabrın 25-i "Qubadlı Şəhəri Günü" kimi qeyd olunur. Bu tarix şəhərin işğaldan azad edilməsinin tarixi əhəmiyyətini, Vətən müharibəsində qazanılmış zəfəri və xalqımızın doğma torpaqlara qayıdış əzmini təcəssüm etdirir.
Qubadlı bu gün tarixinin yeni səhifəsini yazır. Vaxtilə işğalın ağır nəticələri ilə üzləşən şəhər yenidən qurulur, kəndlər dirçəldilir, doğma yurda qayıdış üçün zəruri şərait yaradılır. Bu torpaqlarda həyatın bərpası xalqımızın əzmkarlığının, dövlətimizin gücünün və tarixi ədalətin təntənəsinin ifadəsidir. Qubadlının gələcəyi yalnız tikilən binalarla deyil, burada canlanacaq sosial həyat, genişlənəcək iqtisadi imkanlar və doğma torpaqlarında yeni həyat quracaq insanların fəaliyyəti ilə müəyyənləşəcək. Tarixi zəfərlə başlayan bu yol Qubadlının dirçəlişinə, inkişafına və azad Azərbaycanın quruculuq salnaməsində öz layiqli yerini tutmasına xidmət edir.

Canməmməd CANMƏMMƏDOV
Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı