Bir vaxtlar məhəllənin həyətlərində səhər açılar-açılmaz ayaqyalın qaçan uşaqlar görünərdi. Toz qalxardı, torpaq qoxusu havaya yayılardı. Biri “məni tap!”, o biri “gəl, bir dəfə də oynayaq!” – deyə qışqırardı. Bu gün isə eyni məhəllədən keçəndə qulaq batıran bir sakitlik var; küçələr uşaq səsi eşitməyə həsrət qalıb. Biz böyüdük, o səslər yoxa çıxdı. Elə bil, kiminsə görünməyən əli uşaqlığımızın üstündən pərdə çəkdi və zaman hər şeyi öz içində uddu. Bəzən mənə elə gəlir ki, həmin illər yuxu kimi keçib. Amma hər nostalji bizi yenidən həmin günlərə aparır: tozlu həyətə, gün ərzində unudulmuş dərslərə, axşam ananın qapıdan ucadan çağırdığı səsə… Və biz fərqinə varırıq ki, bizim uşaqlığımız elə oyunlarımızın özüdür. Elə bil, bizim uşaqlığımızı bir qaranlıq sandığa qoyub üstünü kilidləyiblər. Sandığın ağzı açılsa, içindən torpaq qoxusu, bənövşə ətri, ayaqyalın qaçış səsləri çıxacaq.
Gizlənqaç, sadəcə, bir oyun deyildi, uşaqlıq fəlsəfəsi idi. Hər gizlənən uşaq içində bir arzunu gizlədirdi. Hər axtaran uşaq içində bir ümid saxlayırdı. Dalanda gizlənərkən keçirdiyimiz qorxu, qaranlıq həyətin küncündəki həyəcan, tapılanda həm qorxub, həm də gülmək bunların heç biri telefonda olan “oyun”larla ölçülə bilməz. Çünki o vaxt tapılan uşaq bir insan idi. İndi isə uşaqlar ekranın içində gizlənib, biz onları tapa bilmirik.
Yeddi daş oyununda sanki taleyin öz düsturu vardı. Daşların dağıdılması məğlubiyyət kimi görünürdü, amma birlikdə onu yenidən yığmaq birliyin, dostluğun, güvənin simvolu idi. Qaçırdıq, nəfəsimiz çatmırdı. Həyəcan bizə qanad verirdi. İndi isə uşaqlar ayağına deyil, barmaqlarına güvənir ekranda sürüşdürmək üçün.
Duz-duz oynamaq bir növ məhəlləni oyatmaq idi. Qapı döyülür, uşaqlar qaçır, həyətlərdə gülüş səsi yayılırdı. Qonşuların yarızarafat-qəzəbli baxışları hələ də hafizəmizdədir. Bu gün qapılar var, amma döyülmür. Qonşular var, amma tanımırıq. Məhəllə var, amma uşaqlar gözə dəymir. Oyun, adətən, axşama yaxın, günəş şaxlığını itirdiyi, həyət-baca kölgəyə gömüldüyü saatlarda başlayardı. Küçənin ortasında, bəzən ağacın altında, bəzən həyətin daş döşəməsində uşaqlar bir yerə yığışardı. Özünəməxsus bir həyəcan, səhnəyə çıxan aktyor ciddiyyəti, oyuna girən döyüşçü cəsarəti vardı hamıda. Bir uşaq sayıcı seçilər, gözlərini yumub saymağa başlayardı: Bir… iki… üç… duz-duz… Digərləri isə qaçıb gizlənər, nəfəsini belə içində saxlayardı ki, səsi “sayıcı”ya dəyib yerini bildirməsin. Gizlənənlərin şirin hiylələri bu oyununu ən maraqlı tərəfi, gizlənənlərin bir-birinə siqnal verməsi idi: “Əəə, gəl bura!”, “Orada tuta bilər!”, “Sakit ol, gəlir!” Fısıltılar, qaçış səsləri, ayaq altından tozun qalxması… Bütün bunlar oyunun öz musiqisi idi.
Əlimizdə keçmişdən qalan ən saf görüntülərdən biri: bir qızın arxaya yığılmış saçları, dairəvi hərəkətlə yellənən ip, bir… iki… üç… sayan qızlar, ipin ayağa dolaşanda hamının gülməsi. “İpatlama” təkcə oyun deyildi. O, qız uşaqlarının ritm duyğusu, özünüifadəsi, sürəti və qəşəngliyi idi. Hər uşaq ipə girdikdə sanki öz səhnəsinə çıxırdı. Hər döngə uşaq inadının simvolu idi: bacaracağam! Bu gün ip atlayan qız görmək üçün ya videolara baxmalısan, ya da xəyallara qayıtmalısan. Həyətlər isə o ritmi illərdir eşitmir.
Kim deyir ki, biz uşaq olanda evimiz yox idi? Torpaq bizim üçün həm tikinti materialı idi, həm dünya idi. Bir az su, bir az xəmir kimi torpaq, bir az da fantaziya… Biz öz evimizi, sobamızı, otağımızı düzəldirdik. Miniatür qapılar, kiçik eyvanlar, çubuqdan hazırlanmış pəncərə çərçivələri… Torpaqdan ev qurmaq, əslində, uşağın dünyanı necə anladığının şəkli idi. Həyatın özünü anlamağa ilk addım idi. Bu gün uşaqlar torpağa belə toxunmur. Torpaqla oynamayan uşaq isə sanki dünyaya toxunmur.
“Bənövşə, bəndə düşə”. Bu oyun yazın ilk ətriydi. Bənövşələr çıxanda sanki bütün məhəllə rənglənirdi. Uşaqlar sıra ilə dayanır, biri bənövşələri yığar, digəri bəndə (yəni çəmənliyə) düşərdi. Oyun həm rəqs kimi, həm yarış kimi idi. Həm də yazın nəfəsiydi çiçək qoxulu, işıqlı, yüngül. Bənövşə bəndə düşə, bizdən sizə kim düşə, sadəcə, oyun deyildi: bu oyun baharın rəsmi açılışı idi. Təbiətin yeniləməsi ilə uşağın yenidən enerji toplaması arasında görünməz körpü idi. İndi isə bənövşələr var, amma onları qoxlamağa tələsən uşaq yoxdur. İtən uşaqlıq yox, tərk etdiyimiz uşaqlıqdır. Bütün bu oyunların hamısı bizi bir nəsil olaraq formalaşdırdı. Biz güldük, qaçdıq, yıxıldıq, qalxdıq. Ayağımıza daş dəydi, dizlərimiz yaralandı, amma xoşbəxt idik. Hərdən nostalji bizi sıxıb boğanda hər şeyi geri qaytarmaq istəyirik. Amma keçmişə qayıtmaq üçün zaman maşınına ehtiyac yoxdur. Bir bənövşə qoxusu, bir köhnə həyətdən keçmək, bir ip səsi yetər ki, içimizdəki uşağı oyatsın. Yox olan oyunlar yaddaşın tozlu rəflərində səbirlə dayanıb, bizi yenidən çağırır.
Günay HACIYEVA
