Qədim Ordubad şəhəri İslam Dünyası Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı olan ICESCO tərəfindən İslam Dünyası İrsinin İlkin Siyahısına daxil edilib. Bu qərar 2026-cı il fevralın 9-13 tarixlərində Özbəkistanın Daşkənd şəhərində keçirilən ICESCO-nun İslam Dünyası İrs Komitəsinin 13-cü sessiyasında qəbul olunub. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən təqdim edilən nominasiya əsasında fevralın 11-də "Ordubad" Tarix-Memarlıq Qoruğunun ICESCO-nun İslam Dünyası İrsinin İlkin Siyahısına salınması barədə rəsmi qərar verilib. Bu daxil edilmənin əsas səbəbləri, şübhəsiz ki, Ordubadın İslam dünyası kontekstindəki tarix-memarlıq və mədəni əhəmiyyəti ilə bağlıdır. Şəhərin orta əsrlərdən qalma strukturu, İslam dövrü memarlıq nümunələri ilə, məscidlər, hamamlar, karvansaralar, bazar meydanları, yaşayış evləri və ticarət yolları üzərindəki mövqeyi ilə İslam mədəni irsinin tipik və dəyərli nümunəsi kimi qiymətləndirilib. Ordubad 1977-ci ildən Azərbaycan hökuməti tərəfindən tarix-memarlıq qoruğu statusu daşıyır ki, bu da onun dövlət səviyyəsində qorunduğunu və ICESCO-nun irs qorunması meyarlarına uyğun olduğunu açıq şəkildə təsdiqləyir. Şəhərin tarixinə gəldikdə isə bu qədim şəhər adının mənşəyini "ordu" (ordu, hərbi düşərgə) və "bad" (şəhər, məskən) sözlərindən alır, mənaca isə "qədim şəhər" və ya "ordu şəhəri" mənasını verir. Bu onun qədimdən hərbi və ticarət mərkəzi kimi mövcudluğunu göstərir. Şəhər Araz çayı vadisində, Böyük İpək Yolunun vacib qollarından birində yerləşdiyi üçün Antik dövrdən (I əsrdən) başlayaraq ticarət və təsərrüfat mərkəzi kimi tanınıb. Naxçıvan və Kiran (Xaraba Gilan) şəhərlərindən sonra üçüncü əhəmiyyətli şəhər kimi qeyd olunurdu. İslam dövründə Ordubadın rolu xüsusilə böyük olub. VII əsrdən etibarən İslam dininin regiona yayılması ilə şəhər İslam mədəniyyətinin inteqrasiya mərkəzlərindən birinə çevrilib. XIII əsrdən başlayaraq, yəni Monqol istilasından sonra Ordubad sürətlə inkişaf edib və Azərbaycanın iri şəhərləri sırasına daxil olaraq vergi toplama mərkəzlərindən biri kimi 260 tümən illik hasilatın qeydə alındığı 21 şəhərdən biri sayılırdı. Bu dövrdə şəhər Səlcuqlular, Atabəylər, sonra isə Elxanilər, Səfəvilər və Osmanlı imperiyalarının nəzarəti altında olub.
İslam memarlığı və mədəniyyəti baxımından Ordubad zəngin abidələri ilə seçilir. XVII əsrə aid Anbaras, Cümə, Dilbər, Mingis, XVIII əsr abidəsi Sərşəhər, Təkeşiyi kimi məscidlər, XVII-XIX əsrlərə aid Ordubad hamamı, karvansaralar və yaşayış kompleksləri. Bu abidələr orta əsr İslam memarlığının tipik nümunələridir və regionda dini harmoniya, tolerantlıq simvolu kimi qiymətləndirilir. Adını sadaladığımız tikililər içərisində Dilbər məscidi kimi tanınan bir tikili də var ki, bu abidə qadınların İslam cəmiyyətindəki rolunu şərəfləndirmək üçün Naxçıvan xanı Kərim xanın qızı Dilbər xanım tərəfindən tikilib və regionda dini tolerantlığın nümunəsi kimi qəbul olunur. Şəhər Səfəvi dövründə, xüsusilə də I Şah Abbas zamanında vergi imtiyazları alıb və ticarət mərkəzi kimi daha da çiçəklənib. Ordubad şəhəri baramaçılıq sahəsində gördüyü işlər, ərik və üzümləri ilə zəngin meyvə bağlı bu şəhərin hərtərəfli zənginliyindən xəbər verir. Tarixi qaynaqlarda qeyd olunur ki, vaxtilə Ordubadda 40 növ üzüm növü yetişdirilirdi. İstehsal olunan ipək və kənd təsərrüfatı məhsulları XVI əsrin ikinci yarısından başlayaraq Ordubaddan Venesiyaya, Marsel, Amsterdam və sair kimi Avropa şəhərlərinə ixrac olunurdu. XX əsrin əvvəllərində keçirilmiş beynəlxalq sərgi və baxışlarda Ordubad ipəyi 13 dəfə qızıl medalla təltif edilmişdir. Bu isə istehsal olunan ipəyin dəyərini açıq-aşkar təsdiq edir. Ordubadın 5 tarixi məhəlləsi sayılan Anbaras, Kürdatal, Mingis, Sərşəhər, Üçtürləngi məhəllələri orta əsr şəhərsalma ənənələrini hələ də qoruyub saxlayır və bu strukturu İslam dünyasının şəhər mədəniyyətinin klassik nümunəsi edir. Qədim tarixi ilə zəngin bu şəhər 1977-ci ildən başlayaraq tarix-memarlıq qoruğu statusu daşıyır və 2001-ci ildən UNESCO-nun İlkin Siyahısındadır. 2026-cı il fevralında isə ICESCO-nun İslam Dünyası İrsinin İlkin Siyahısına daxil edilib. Bütün bu gedişat onun İslam irsi kontekstindəki dəyərini rəsmi olaraq təsdiqləyir. Ordubad, sadəcə, qədim şəhər deyil, həm də İslam mədəniyyətinin yayıldığı, ticarət və tolerantlıq mərkəzi kimi inkişaf etdiyi yerdir. Bu gün də onun dar küçələri, qədim abidələri və mədəni irsi regionun zəngin tarixini canlı şəkildə əks etdirir.
Rafiq TƏHMƏZ
