Ömrümüzün də bir payızı var...
Payız təqvimə qədəm qoyan andan etibarən şəhərimizin park və xiyabanları ən çox üz tutduğum məkanlara çevrilir. Ağaclardan süzülərək yerə enən sarı yarpaqların, bahar libasını tədricən soyunaraq qışa hazırlaşan ağacların əhatəsində olmaq insana tamam başqa duyğular yaşadır. Təbiətin bu füsunkar mənzərəsi insanı istər-istəməz fərqli düşüncələrə kökləyir, ruhuna qəribə bir sakitlik bəxş edir. Ətrafda düşüncələrə dalaraq gəzən insanları, əl-ələ tutub təbiətin ahənginə qapılan cütlükləri, xəzəllərin içində deyə-gülə oynayan uşaqları gördükcə payızın həm də sevgi fəsli olduğuna bir daha əmin oluram.
Bir hekayədə oxumuşdum ki, payız saf sevgilərin, munis duyğuların fəslidir. Bəlkə də elə bu səbəbdəndir ki, böyük məhəbbət dastanları, ülvi sevgiləri və pak duyğuları ilə əsrlər boyu aşiqlərə örnək olan eşq hekayələri xəyalımızda daha çox payız duyğuları ilə assosiasiya olunur. Elə bil payızın hüznlü gözəlliyi sevginin ən saf, ən kövrək məqamlarını özündə yaşadır. Hətta payız gələndə sanki insanların duyğu və düşüncələrinin ritmi də dəyişir, payız duyan ruhların ahəngini fərqli notlara kökləyir…
Sandım ən duyğulu çağım da budur,
İstədim ən zərif sözə toxunam.
Gördüm ki, payızla söhbətim tutur,
Bildim ki, payıza mən də yaxınam.
Mənə elə gəlir ki, payız gələndə dünyanın ritmi də bir qədər yavaşlayır. Hər şey öz axarına düşür, həyatın ahəngi sanki səngiyir. Təbiətin ani, lakin möhtəşəm dəyişimi insanı da bu yeniliyə tədricən alışdırır. Əvvəlcə havada payızın sərin nəfəsi duyulur, ardınca təbiət yeni fəslin rənglərinə boyanır. Ağaclar yaşıl libaslarını soyunaraq sarının, narıncının və qızılı rəngin ən zərif çalarlarına bürünür. Park və xiyabanlar bir neçə günün içində yerə sərilmiş rəngbərəng yarpaqlardan toxunmuş əsrarəngiz bir xalını xatırladır.
Bu mənzərəyə tamaşa etdikcə düşünürəm ki, küçələrə səpələnən, küləyin həzin toxunuşu ilə bir yerdən başqa yerə sovrulan yarpaqlar, bəlkə də, təbiətin yazılmamış məktublarıdır. Hər biri özündə bir xatirə, bir nisgil, bir ayrılıq, bəlkə də, heç vaxt ünvanına çatmamış bir etiraf daşıyır. Elə bil payız küçələrə yarımçıq qalmış sevgi məktublarını səpələyir…
Bağlı xəzinədə bəlkə payız var,
Lap var-dövlətdə də ömrü var onun.
Qızıl da payızdır daşlaşıb yaşar,
Çox ömrün sonunda möhrü var onun.
Payızın özünəməxsus bir sehri var. O nə bahar kimi coşqulu, nə də qış kimi sərt və soyuqdur. Payız insanın ruhuna sakitcə toxunan, xatirələri oyadan, qəlbin ən dərin qatlarında gizlənən duyğuları üzə çıxaran bir fəsildir. Onun həzin gözəlliyində qəribə bir doğmalıq, sükutunda insanı düşüncələrə qərq edən xüsusi bir ahəng var. Payız mehi saçlarına, üzünə toxunduqca ruhun da bu zərif nəvaziş qarşısında incəlir, kövrəlir. Saçlarına sığal çəkən hər payız mehində sanki bir aşiqin nəvazişi duyulur. Elə bil, təbiət səni səssizcə oxşayır, əzizləyir, unudulmuş xatirələrini yenidən gözlərində canlandırmaq istəyir.
Bu həzin toxunuşlar qarşısında bütün hisslər acizləşir, insan bəzən sözlə ifadə edə bilmədiyi duyğuların belə dilə gəldiyini hiss edir. Bəlkə də, payızın romantik fəsil adlandırılmasının səbəbi elə budur: o bizə ayrılığın içində belə gözəllik tapmağı öyrədir. Ağaclar yarpaqlarından ayrılsa da, təbiətin füsunkarlığından heç nə əskilmir. Əksinə, bu ayrılıq təbiətə tamam başqa bir gözəllik, fərqli bir ahəng bəxş edir. Saralmış yarpaqların budaqlardan süzülüb yerə enməsi belə bir sonluqdan daha çox, təbiətin növbəti mövsümə hazırlığı təsirini bağışlayır.
İnsan qəlbini möhürləyən müqəddəs sevgilər də belə deyilmi? Bəzən insanlar həyatımızdan bir anın içində çıxıb gedir, tale yollarında rastlaşdığımız insanlarla yollarımız zamanla ayrılır, birlikdə yaşadığımız günlər xatirələrə çevrilir. Lakin onların qəlbimizdə qoyduğu izlər zamanın amansız axarında belə solmur. Necə ki ağac yarpağını itirsə də, öz kökündə həyatı yaşatmağa davam edir, insan da bəzən itirdiklərinin xatirəsində ən saf duyğularını qoruyub saxlayır. Bəlkə də, həyatın ən böyük həqiqətlərindən biri budur: hər ayrılıq unutmaq, bitmək demək deyil. Payız fəsli bu gerçəyi hər dəfə bizə xatırladır. Xatırladır ki, ayrılığın da öz gözəlliyi, hüznün də öz romantikası var.
Ovcuma da baxdım, bir xəzələ də,
Damarlar, cizgilər nə qədər oxşar.
Bizdən ayrı deyil bircə gilə də,
Ovcumun içində bir payız yaşar.
Klassik ədəbiyyatımızı mütaliə etdikcə bir məqam həmişə diqqətimi çəkir: şairlərimiz təbiətin fəsilləri arasında payıza xüsusi həssaslıqla yanaşıblar. Nəbi Xəzrinin, Əli Kərimin, Musa Yaqubun və neçə-neçə söz ustadımızın yaradıcılığında payızın sərin mehi, çiskini, yağışı, saralan yarpaqları bədii sözün qüdrəti ilə canlanaraq oxucunun qəlbinə süzülür. Onların misralarında payız yalnız təbiətin solğun mənzərəsi deyil, insan ömrünün, zamanın axarının, ayrılığın, xatirələrin və yenidən qovuşmaq ümidinin poetik ifadəsidir.
Bu şeirlərin hər biri payız havası qədər sərin, ağaclardan süzülüb yerə enən xəzan yarpaqları qədər duyğulu və kövrəkdir. Hər misrada növbəti baharda yenidən yarpaqlanmaq ümidi ilə təbiətə əlvida deyən çinarların səssiz nisgili duyulur. Hər bənddə, hər hecada bir taleyin izi, bir ömrün nəfəsi, insanın daxili dünyasına məxsus incə duyğular yaşayır. Xalq şairimiz Nəbi Xəzri bir şeirində payızı necə gözəl və mənalı təsvir edir:
Ellərə car çəkən payızın səsi
Düzlərə sərt əsən küləklərdədir.
Mehriban baharın isti nəfəsi
Ancaq ürəklərdə, ürəklərdədir.
Bu sətirləri qələmə alarkən pəncərə şüşələrini döyəcləyən payız yağışını seyr edirəm. Çöldəki çiskinli hava insana qəribə bir dinclik bəxş edir. Təbiət bizi yavaş-yavaş qışa hazırladıqca düşünürsən ki, daha bir payızı, ömrümüzün daha bir fəslini geridə qoyduq. Bir azdan qış gələcək, yeni il təqvimə qədəm qoyacaq, ardınca bahar gələcək, ağaclar al-əlvan rənglərə bürünəcək və sonra yenidən bir payız ömrümüzə qonaq olacaq.
Dəyişən fəsillər kimi, ömrümüzün illəri, günləri də bir-birini əvəz edəcək. Zamanın amansız axarında ömrümüz də payız yarpaqları kimi küləklərə qoşulub illərin qoynunda səssizcə ötüb keçəcək. Çünki təbiət kimi insan ömrünün də bir payızı var…
Məcid RƏŞADƏTOĞLU